Written by
- Remsanga

Khua a lum a, khawvel a buai

November thla khan sik leh sa inthlak duh loh vangin ram hrang hrang 175-ah lungawilohna lan tir a ni a, mi nuaih nga aia tam mah an tel. France-ah chuan chhiat an tawh avangin lungawi lohna lantir phal lo mah se remhre takin hmun pawimawhah pheikhawk bun 11000 lai an rem a. Pope pheikhawk pawh an dah ve a ni awm e. Chutiang khawpa mi ramte pawhin an buaipui chuan keini Mizote rilru a khawih phak tlat lo mai hi khawvelah hian kan tel ve lo emaw ni chu aw a tih theih.

Ram 175 laia lungawilohna an lantir chhan bulpui chu sik leh sa inthlak a ni a. An tin zawn chu France a neih tur COP21 a ni. COP chu Conference of Parties tihna a ni a, 21 hi chu vawi 21 an neihna tihna a ni. COP21-ah chuan khawvela ram awm zawng zawng 195 aiawhte an inhmukhawm a. November ni 30-ah ṭanin December ni 11 khan an hahnate te theihnghilhin hlim takin an
ṭiak. An inrem thei chu an lawm bawk a ni ang; a ṭhen a au a, a ṭhenin chang an tum a, minute 15 vel lai kut an beng. Hemi chhung hian Palai hrawl tak tak Minister rualho chu an hah hle a, an mut tlem thu leh an chauh thute pawh an sawi.

A hmasa berah chuan ram 195 laiin inrem an tum avangin a harsa hle ang tih a rin theih. Ram 196-te chuan kan leilung tuam lumtu boruak chu tun aṭanga kum 5-ah degree 1.5 aia sang loa awm tir hram an tum a. Tunah degree 1 vel niin ram hruaitute an hlauthawng viau a ni ang, COP21 ah pawh ram palaite an kim phah hle.

Kan leilung tuam lumtu boruak chu 1.5 degree celsius-ah kan tawp tir thei chiah ang em? Ti tawp thei tur chuan ram zawng zawng hian hmasawnna a kan kal hmang leh kan ngaihtuahna, kan policy kan thlak dawrh a ngai ang. Lei hnuai aṭanga laih chhuah lam chi hi kan tih tlem hle a ngai dawn. Kan theih loh a degree 2 kan kai chuan thliarkar engemaw zat a chim pil an ring. Kan hriatthiam theih dan tur chuan London bridge kan tih khu tuiin a chhuat a chim ang a. Queen Elizabeth-I te ram rolrelna in khu a chhuat tui vek a ni tawh ang. Leilung awm dan a danglam nasat turzia leh mihringte leh nungchate a nghawng nasat turzia chu i hre thei mai em le?

Boruak lumin kan leilung a tuam dan hi awlsamtein a hriatthiam theihin ka hria. Ni zung aṭanga kan dawn leilung lumna hi a vaia a chhuah ral leh vek loh nan greenhouse gas-in a ṭhen a lo dang kual pup mai a. Chuvang chuan boruak lumin min tuam a ni. A lo dang then tur pawh a ni ve reng a. A dan loh vaih chuan lumna a chhuak vek ang a, nung reng reng awm thei lo khawpin a vawt ang. Amaherawhchu, a lo dan hneh tak em avangin boruak lum a tang hnem lutuk a, kan buai ta a ni. I buai loh chuan buai ve rawh.

Leilung aṭanga boruak lum chhuak tur greenhouse gas-in a lo dan hneh tak viauna chhan chu lo hal te, tuialhthei laih chhuah leh hman te, gas siam te, thing leh mau kih chiam mai te hi a ni a. Hengte hian greenhouse gas kha a han tichhah sawt a, lei aṭanga vana boruak lum chhuak darh tur kha a dang kim ta hle a ni.

Greenhouse gass siamtu lian ber chu gas leh tuialthei laih chhuah niin za zela 64 an thawh a. Greenhouse gas tichhah zualtu ram te chu China te, US leh India te an ni tih kan hria. BBC palaiten an fan velnaah Delhi khawlai chu taksa insawizawina lam chi reng reng tih chiah an ngai lo. Chuvangin, Delhi zin chu a
ṭul vanga sawi lo a, intihtheih nana sawi kan awm chuan kan changkang vak lo tihna a ni ang! A boruak a bawlhhlawh e mai. China phei chu an boruak a bal lutuk a, lammual goal ban lehlam aṭanga a lehlam ban thleng ang bak an hmu thei lo tih TV aṭang kan hre thei.

Chung zawng zawngte avang chuan khawvel hian thianghlim a tum a. Boruak kan tih bawlhlawh avanga sik leh sa inthlak nasa lutukin vur a tih tui te, tui lian a siam te, ram kang a siamte avanga kan thih hnem dawn em avanga Pope-in mahni intihhlumna a tih hi a lo thlen loh nan he khawvela ram awm zawng zawng hian Paris Agreement an tih chu an kalpui dawn ta a. Sum senso tur pawh a tlem berah kum tin dollar tluklehdingawn za a ni ang.

Chuvangin, keini India ram kilkhawra mite pawh hian ni zung hmang chi i uar ang u. Tui lum nan te, eng chhit nan leh a hman theihna apiangah pawisa kan neih chin ang zelin lei ila i hmang zel ang u. Kan chet danin kan leilung a nghawng tih hre thar ila. Mi paw'n an hal alawm, ka hal ve dawn, tia mahni huan leh kawng sirahte bawlhhlawh hal mai loiin, mi hal vang mai maia lo hal ve mai loin induh larhin, midang hal hre reng chunga hal ve lo ngat hnampui rilru puin he ramah hian i cheng ang u.

Kan leilung hi i duat teh ang u khai! Chuti chuan boruak a thianghlimin ruah pawhin a sur hun a hre chhuak ang a. Nipui leh thlaksikah te sur chiam tawh loin furah uar takin a sur tawh zawk ang.