ZORAM RUNIN KAN AWM MEK
MNF leh India sorkar inbiakremna avangin kan ram chu ram ralmuang tak tia sawi a lo ni ta a. State dang ṭhenkhat han thlir pawh hian kan ram anga ralmuang hi an tam lo khawp mai a. Mipuite kan zalen a, kan ram min rawn tlawhtute ngei pawhin nuam an ti bawk. Inthlanpui neih chungchangah pawh state dangte ngaihtuah chuan zalen tak kan ni. State dangahte chuan Party ruihchilh politics pathian an tam em em mai a, inthlan an hnaih aṭangin inthahna te, inrikrapna nen sawi tur a awm nawk ṭhin.
State dangah chuan inthlan an han nei zo a, Minister ni laite an tling ta lo a nih chuan an bikbo a ngai ṭhin a, an tan a hlauhawm ṭhin avangin. Keini ramah erawh chuan C.M ni tawh pawh lo tling ta lo se, an tan hlauh tur a awm lo va, zalen takin an vei mai mai ṭhin a ni. Hengte han ngaihtuah hi chuan kan ram hi chu nuam tak a ni a; politics kan ruihchilh dan pawh hi a la nèp hle. State dangahte chuan politics hi an pathian emaw tih mai tur a ni a, politics avang hian inthah leh intihbuai pawh an hreh lo khawp mai.
Chutia ralmuang taka kan awmlai chuan kan rin loh lam daih aṭangin min rún nasa ta em em mai thung a. Raltlante kan lo tuamhlawm a, kan lo khawngaihin kan lo ti ṭha hle. Chutih laiin Burma lam aṭangin nasa tak maiin ruihhlo a lo hluar ta em em mai a ni. A hma pawhin a awm tho nachungin; tun ang hunlai ang reng renga ruihhlo tam leh zalen hi a awm ang em aw? Heroin, No-4 kan tihte chu mi rethei tan pawh awlsam taka lei theih mai turin a tlawm ta em em mai a. Mizo naupang, ṭhalai ruihhlo ngawl vei kan pung nasa ta hle mai a nih hi. No-4 mai ni lovin, khuh damdawi kan tihte pawh a zalen hle mai a, kan ṭhalaite mai ni lo; school naupang tam takin tunah hian a ngawl an vei mek. Thuneitute’na an man te hi awm bawk mah se, an man loh hi a tam zawk hial maithei a ni. Duty te awm a, nasa taka check a ni chung pawha tiang tak maia a tam leh a zalen ta mai hi eng vang nge ni ang le? No-4 leh khuh damdawi mai ni lovin, Zu pawh a zalen em em reng mai bawk a, hengte hi kan ngaimawh tawk tak tak lo em ni ang?
Zu te pawh sorkar hialin a khap lai hian Aizawl bulhnaiah te chuan a zalen em em reng mai a, mak hi ka lo ti ve ṭhin. Hengte hi a chhan bulpui pakhat chu - Thianghlim lo leh kuttling lova sum hailuh duhna hian kan ram hi min tichhe nasa ta lutuk a, min run mek a, kan Kristianna hi kawrah hmangin, inthup mawi nan kan hmang ta a ni ber mai. Heng thil dik lo tuartute hi naupang leh ṭhalai an tam ber a, kan ram hmakhua tur hi thim tak niin ka hria. Social media kan hman dik lohna avangin sex hmansualna a hluar ta em em a, HIV kai lah an pung nasa bawk. A lehlamah hnam inpawh tak, innel tak kan nihna hian min tichhe zual em ni ang a tih theih a. Kohhran leh khawtlang thila zan lama chhuah tam lutukte hian chhiatna min thlen tam lehzual em ni ang? tih te hi ngaihtuah tham tak a ni. HIV leh ruihhlo avangte hian nakin lawkah kan ṭhalai tam tak zingah chhiatna a thlen nasa dawn a, hei hian kan ram chu min nghawng hle mai ang tih a hlauhawm ta hle. Hnam upa lo tak leh mihring tam lamah pawh tlem te kan nih naka lai a, hetiang taka ruihhlo avanga kan ṭhalaite an buai a nih chuan kan hmalam hun hi a chhe hle.
Kan ram min rúna min tichhe mektu ruihhlo dona kawngah hian chhungkua, khawtlang kohhran leh sorkarte hi kan ṭanrual a, theihtawp kan chhuah a hun tawh takzet a ni. Kan ramah mipa kan hek em em mai a, zan tina news TV-a puanah mitthiah hmeichhia aiin mipa a letin kan tam deuh reng mai a ni. Kan ṭhalai mipa leh pa tam tak Zu leh drugs-ah an tal buai mek a, hetiang a nih chuan kan hmalam hun zelah mipa chhawr tlak kan nei mang lo vang tih hlauhawm tak a ni. Tunah chuan drugs-te pawh langsar takin an ti ngam tawh a, tlai tin maia Aizawl hnaih lama lirthei kal tamziate hi theuneu lo tak a ni. Ruihhlo dona kawngah Excise & Narcotic Department te, YMA ten theihtawp an chhuah chung pawhin a tam tual tual em ni ang tih mai tur a ni. Chuvangin khawtlang, kohhrante kan ṭanruala theihtawp kan chhuah a hun takmeuh tawh a ni.
Tunah hian ruihhlo ngai centre-a awm hi IR Battalion 3 zet an ni tawh maithei. Ṭhalai zinga rilru buai leh mahni intihlum tam ta lutukte hi a chhan bulpui ber chu ruihhlo hi a ni kan ti lo thei lo. Ruihhlo avanga mahni intihlum leh thihna thleng pawh hi tam tak a ni tawh a ni.
A do dan tur bulpui berah chuan nu leh pa ten chhungkaw nuam kan siam a pawimawh a. Nupa inṭhen mai mai laka kan fihlim a ṭul hle bawk. Ruihhlo ngai kan tih te hi chhungkaw kehchhia leh nu leh pa enkawltu nei mumal lo an tam ber a rinawm. Ṭhalaiten chhungkaw din, nupaa insiam kawngah I fimkhur hle teh ang u. Chubakah chuan zuk leh hmuam lama fihlim tur hian ṭan ila bawk ang u.
Heng zu leh ruihhlo kan tihte hi a bulpui leh a lo inṭanna chu meizial zuk leh tobacco lam thil tih hmasakah a inṭan fo. Heng thil ho té nia kan ngaih hi a bul inṭanna a nih ṭhin avangin nu leh pate pawhin kan fate hmuhah zuk leh hmuam lam tih loh hi a ṭha khawp mai. A ṭha berah chuan tih loh tawp a ni. Mizoramah hian zuk leh hmuam lama kan sum senral hi a tam khawp ang le. Khawtlang leh kohhrante pawh hian zuk leh hmuam lama kan ram a fihlim theihna tura ṭan lak hi a pawimawh. Mizo kan tlem si a, heti taka ruihhlovin kan ṭhalaite a tihbuai si chuan, hnam ding chhuak lo kan ni palh ang tih te pawh a hlauhawm rum rum.
Ruihhlo do kawngah hian ram hruaitu, khawtlang leh kohhrante ṭangruala ke kan pen a ngai nasa lehzual. Politics, khawtlang leh kohhrana inhman em em ringawt hi a tawk lo. Lalpa'n Zoram hi kan ram tur min lo ruatsak a ni a. Mizo hnam niin kan lo seilian a, kan hnam hi kan hmangaih a, a dinchhuahna tura theihtawp chhuaha ke kan penho a ngai a ni. Kan hnam hi kan hmangaih a, a ṭhatna tur kan duh a nih si chuan tuna min rún mektu ruihhlo dona kawngah inthuruala pheikhai kan vawr za a ṭul ta hle a ni.
Isua hian kan thlarau chauh a chhandam lo va, kan rilru leh taksa thlengin min chhandamna tur hian a thawk a ni. Khawvel hi eng chen nge a la awm dawn kan hre lo va; Mizo hnam hi engti anga tamin nge kan la inthlah pun dawn kan hre hek lo va. Kan hnam a lo din chhuah a, he kan ram hi nuam taka siam tur chuan min tichhe mektu leh min dotu ruihhlote hi kan do za a, ṭangruala theihtawp kan chhuah a hun tak meuh ta a ni e.
- Reuben Lalnunthara Hnamte