Written by
- Prof. Lalnilawma Dept. of Extn. Edu. and Rural Dev’t.
Mizoram University
MAHNIA AN DIN THEIH KAN DUH LO EM NI?
“An” tih hi Village Council (VC) tihna a ni a ‘kan VC-te hi mahnia an din theih kan duh lo em ni?’ ka tihna a ni. VC chungchang sawi rual hian Local Council (LC) pawh rilruah a lo lang ve nghal tho mai. Mahse, tun atan bik chuan VC hi rilruah a lang lian deuh.
Mizoram pumah VC inthlan kan han nei zo deuh chiah a, mi nawlpuiin kan rin lawk ang ngeiin ram pum huapa ruling party ngeiin hnehna sang tak a chang tih kan hria. Mahni thiam ang tawkin a tling tharte kan lawmpui a, duhsakna kan hlan hlawm mawlh mawlh a nih kha.
Kan VC tharte lawmpuina leh duhsakna kan hlan lai meka ka rilrua lo lang chu ‘an dinhmun a lo ho ang reng sia’ tih hi a ni. Kan VC thlan tharte a mimala zuk ngaihnepna a ni lo. Mipui thlan tlin ve si, an dinhmun leh thuneihna lo nep lutuk vang zawk hi a ni.
‘Mipui nawlpuiin kan rin lawk ang ngeiin’ kan tih tawh kha. Kan inthlan apiangin ruling huhang hi a awm ngei ngei ziah. Kan campaign auhla atang hian a chiang reng. ‘Ruling VC in neih loh chuan development-in a zuan khum ang che u’ tih te, ‘sorkar lai party in vote tlin loh chuan in khua in rethei in ni mai’ tih te a ni. Chutih laiin ruling lo lam ve thung chuan ‘Fifteenth Finance Commission hnuaiah VC-te hman tur pawisa ruahman sa vek a ni a, ruling VC neih leh neih lohin kawngro a su lo’tih an lo au chhuahpui ve bawk.
Engtizawng pawh chu lo ni ta se, kan kalphung (system) hrim hrimah hian bye election a ni emaw, VC inthlan a ni emaw ruling party hi an tla na nge nge zel.
Ruling party VC neih leh neih lohin veng/ khua hmasawnna a la hril zel dawn a nih chuan kan VC-te dinhmun hi a lo la ho ang reng hle mai. Mahnia din theih ngaihna a a lo la awmlo reng reng a nih hi.Kan hotuten ‘VC-te hi khawtlang hmasawnna atan an pawimawh ber’ han ti ṭhin mahse, an sawi lai kha VC-te pawimawh lai ber chu a ni mai lo maw? An sawi ang hian Mizorama kan VC-te hian an khua tih hmasawnna turin thuneihna an nei tak tak em? Kan VC-te hian min han chhan sak se a chiang ber ang.
Kan VC thlan tharte hi kan lawmpuia duhsakna kan hlan rualin an thuneihna leh mawhphurhna i han thlir ho thuak teh ang u. VC-te hi The Lushai Hills District (District Council) Act, 1953 (Section 3) behchhana din an ni a, he Act hi 2014-ah siamrem (amend) hret niin VC thuneihna/mawhphurhna tlem pek belh a ni. Keini tan chuan kan VC-te hi hmun danga Tualchhung Sorkar (Local Self-Government) an tih ang hi an ni mai a. Chutih rualin Tualchhung Sorkar ang tak taka thuneihna leh mawhphurna an la nei chuang lem lo.
Kum 2014-a VC Act siam rem (amend) a nih hnuah pawh an thuneihna leh mawhphurna chu ‘an khuaa hmasawnna hnathawh lo enpui/lo vil pui’tih ang vel a ni (VC Act leh Rules te hi a chhiar hman chuan han chhiar mah teh u).
Nikum 2019 khan India rampuma Panchayati Raj Institution (PRI) te dinhmun zirchianna “Time and Work Study on PRI” tih thupui hmangin National Institute of Rural Development and Panchayati Raj (NIRD&PR) kaihhruaina hnuaiah neih a ni a. Mizoram bik buaipui turin min rawn ruat a, PRI nei ve lo ta chu an rawn duan sa hmangin VC-te dinhmun zirchianna kan lo nei ve a. PRI thuneihna leh mawhphurhna hrang hrang rawn list sa an nei a, chumi mil chuan kan VC-te hian eng ang thuneihna nge an neih a, hmasawnna hna thawhna kawngah eng ang mawhphurhna nge an neih tih kan lo zirchiang ve a ni ber. Chuta kan hmuh chhuah tak ber chu kan VC-te hian hmasawnna (development) hna thawk turin thuneihna an lo nei mang lo tih hi a ni.
Kan zirchianna hi a he deuh a niang tite kan lo awm takin tulchhung inrelbawlna (village administration) lama kan mithiam neihte zingami kan thianpa Pu KT-a (KT Pakhuangte) thuziak “Mizoram VC Thlan Tharte Fimkhurna Tur Thilte” (Vanglaini, Sept. 15, 2020) ah pawh a ziak chiang tho mai – “VC lo pian chhuah danah hian khawchhung inrelbawl a, mahni khua theuhah dan leh thupek kengkawh mai tur an ni a. Development Agency an ni lem lo tih an inhriat thar fo a pawimawh…Sorkarin a pek anga Developmental Scheme khawih ve theihna an nei ve chauh zawk a ni. Khawtlang hmasawnna tlen vaktu nih aiin khawtlang rorelna felfai taka siamtu nih kha VC nihphung tur zawk anih hmel” tiin. Mahni khua hmasawnna tur tak ngial pawh sorkarin thawk rawh se a ti anih loh chuan an thawk thei lo chu a nih ber hi. Kan zirchianna kha chu thuhran ni se, kan thianpa thuziak ka chhiar zawh a ka rilrua lo awm leh chu ‘kan VC-te dinhmun hi a lo va nep ang reng em’ tih tho hi a ni.
Inthlan dawn apianga party tinten kan auhla (manifesto) a kan telh ‘Tualchhung Sorkar (VC/LC) thuam chaka thuneihna sang zawk pek’ tih te hi engtikah nge a taka kan hmuh ve ang le? A hmingin zirchianga rawtna siamtu tur committee-te kan han din ve bawk thin a. Amaherawh chu vawiin ni thleng hian a sawiah leh intintuahah hian kan duh tawk mai rih niin a lang. Inthlan dawna kan sawi uar viau kha sorkarna kan han chan meuh chuan ‘a, thuneihna kan pek tam lutuk chuan kan dinhmun a nep sawt dawn asin’ kan ti leh thin nge? Hetia kan inkhap kan inkhap zel mai hi chu hmasawnna tithuanawptu a ni ve reng asin.
India hnam pa Mahatma Gandhi-a ngaihsanawmna riau chu – ngaihtuahtu (thinker), sawitu (talker) leh ti/hlen tu (doer) a nihna hi a ni. Kan hruaitute hian ram hmasawnna tur chu an suangtuahin an ngaihtuah (think) nasa hle tih tuman kan hai lo. A sawi pawh an sawi (talk) zing narawh e. Mahse, a tiha tih leh hlen chhuah lai tak hi kan hmabak a la ni fo.
Prof. Mohammad Yunus, kum 2006-a Nobel Peace Prize dawngtu khan“retheihna hi mihringte siam chawp a ni (poverty is made by human being)” a ti mauh mai. Ani ngaihah chuan mihringte hian duh tak tak ila, retheihna hi kan umbo thei ngei ngei ang a ti tlat. He a thu sawi hi ka chhiar tirh chuan ka pawm thei lo. Mahse, a sawi zela – “mihringte hi mahni tanghma siala kan kal nasat tawh lutuk avang hian retheihna hi a pung zel a ni”a tih ka han chhiar leh a. ‘A ni dawn tak e a, mahni tanghma kan sial luatah thil ti thei leh a nei sa deuhte chuan an mamawh bak bak an neih belh erh urh a, chutihlaiin a retheite lah chu retheihna ruamah an lut thuk tulh tulh mai si’ tih rilruah a lo lang leh.
Thingtlang lama hmasawnna a kal chak lo lutuk hi kan siam chawp a ni ve mai lo maw? Mipui thlantlin ve tho kan VC-te hnena thuneihna sang zawk pek hi engatinge kan harsat em em le? Mahni tanghma kan sial luat vang ti dawn ila, chu aia a chhan ril zawk leh harsat rukna riau te pawh a lo awm a ni thei bawk. Enge a chhan zuk hre kilh kelh lo mah ila, hetia han ngaihtuah mai chuan thil harsa chu anih hmel loh. Sorkar laipui ber lahin Tualchhung Sorkar (VC) te hnena thuneihna sang zawk pe turin min nawr reng zawk a ni si a. ‘Kan VC-te hi kan thuhnuaiah awm reng se, tihian kan khawngaihna (mercy) ah innghat reng se, min rawn intlawn siak zel se’ kan ti anih ngawt loh chuan dihmun sang zawka hlankai hi thil harsa lutuk anih a rinawm loh. An inrelbawlna tur sum min rawn petu tur ber sorkar laipui duh dan a lo ni bawk nen, duhna tak tak (political will) nei sorkar tan chuan tih theih mai tur chu a ni mawle.
Kan VC-te hi mahnia an din theih kan duh lo em ni? Party zawng zawngin ‘duh e’ an ti sa (an manifesto-ah a chuang vek). Mipui lam pawhin kan duh chiang sa. Chuti anih a hnu, a englai ber hi nge kan mutan lian ber lai chu ni ta ang? Inthlan leh huna auhla (manifesto) atan kan la khek leh reng mai dawn em niang?