Written by
- Dr J Lalramchhuang MD (Medicine)
HNUCHHUI ‘CONTACT TRACING’ (Tute nge inkhung hrang ang? Test hi kan mamawh vek em?)
Hri kâi kan pun chhoh zel avangin an hnu chhuihna pawh a hautak chho zel a. Contact tracing hi uluk leh felfai taka kalpui a ṭul zel dawn a ni. Hei hian ṭul lem lo thlenga inkhung hran te, eibar zawnna lama harsatna kan tawh te min pumpelh tir thei ang. A hri kai hlauhawm zualte kan ṭhelh loh phah thei bawk dawn a ni.
Contact tracing hi a pawimawh hle mai. Hemi hmang hian tute nge hri kai palh thei tih te, lo invenna tur te, lo in khung hrang tur chin te kan hriat thuai theih phah a. A hri darh nasa tur a veng thei a ni.
CONTACT KAN TIHTE CHU TUTE NGE?
Close contact/ Primary contact
(High risk group):
v Covid19 positive nen feet 6 inkar dan aia hnaia minute 15 hmaichhana inbia.
v Covid19 positive nena in khata chengho emaw mu ho, choka leh ekin/ bualin inṭawm te
v Covid19 positive enkawlna kawnga thawktu (laboratory a thawktu telin), invenna tel lo emaw famkim lo nena damlo a enkawl/buaipuiin
v Covid19 positive nena Thlawhnaa chuang ho, a bul hnaiha ṭhute (a bul hnai tlar hnihna thlengin)
v Covid19 positive nena room phui tak chhunga darkar 2 aia rei an awm dunin Casual Contact (Low risk):
v Covid19 positive enkawlna kawnga thawktu (laboratory a thawktute tel lovin), invenna ṭha leh famkim hmanga fimkhur taka enkawl/ buaipuitute
v Covid19 positive nen room phui tak chhunga darkar 2 aia rei lo awmte
v Covid19 positive nen Thlawhnaa chuang ho, a bul hnaia ṭhu ve lem lote (a bul hnai tlar hnih piah lam chin)
(Source: SOPon Covid19 Contact
Tracing, Mizoram/ WHO)
Heng hi ngun takin chhiar ila, contact kan neih dan mahni pawh kan in teh thei dawn a ni. Veng chhungah hmalak dan tur chin kan hriatthiam theih phah bawk ang. Positive-te hian result hriat aṭangani 14 kâl ta chhunga an chet velna hi chhui a ni ṭhin.
Tute nge quarantine ṭul a,test hmasak tur ni ta ang?
Contact tracing-ah chuan, Close Contact/ Primary Contactho hi high risk tih an ni a, khitiang mite khi chhui chhuah vat a, a ṭul anga inkhung hrangin, test hmasak tur an ni ang. Chutianga contact-te an lo in hriat theih nan, Positive case te pawh puanzar emaw anmahni an in sawi emaw a ṭul thei ang.
Close Contact/ Primary Contact-ho hi kai hlauhawm berte an ni. Anmahni pawh lo inchîkin, an contact neih aṭanga ni 5 leh ni 10 inkarah test an ni ṭhin. Test hma lutuk chuan a hrik hmuh lohna chance a san avangin. A natna lan chhuah hun chhung (Incubation period) hi contact an neih hnu ni 2 aṭanga ni 14 a ni tlangpui. Hemi chhung hian virus kha an taksaah a lo in thlah pung a, natna te thlenin midang kai chhawng thei khawp virus an lo nei ta ṭhin a ni. A natna lang chhuak kher lo te pawhin hun eng emaw ti hnuah, virus an taksaah a lo inthlah pung a, midang an lo kai chhawng thei ta ṭhin a ni.
Heng close contact te dinhmun azir hian, an contact leh chhawngte secondary/ tertiary contact te dinhmun chu tih chian tur a ni ang. Covid19 rinhlelhna tur symptom an nei a nih loh chuan, anmahni lo in chîkin, a invenna- mask vuah, kut sil leh social/ physical distancing-te ṭha lehzuala zawm tur an ni.
Chuvangin, a hri kaite taksaa virus in thlah pun dan leh natna lan chhuah chhung, incubation period-te chhûtin, Primary contact-te hi an in khung hran nghal chuan, lo positive pawh nise, midang an kai chhawng vak hman lo tura ngaih an ni. Chuvangin, a veng pum emaw khawi emaw laia kal zawng zawngte an zavaia in khung tir a, test vek aî mahin, primary contact te kan hriat chhuah zung zung a, kan in khung hran a, kan in test kha a natna darh nasa tur ven nan a pawimawh ber a ni.
Hetiang ang taka tih dan phung felfai (systematic) kan zawm loh chuan, hmanrua leh thawktuten daih loh leh tih sen loh hun a awm palh thei dawn a ni. Tin, primary contact aia a pawimawh lo zawk nia lang secondary leh tertiary contact-te test hmasak mai pawh a awl thei awm e.
Heta ṭang hian tute nge in khung hrang tur nia, test ngai ang tih leh engtianga hmalak tur nge tih kan hre thei awm e. Kan himna tur hi kan duh vek a, chumi atan chuan kan zavaia fimkhur a ṭul.Eng ram mah hian zaa za him theihna hmanrua leh tih dan an nei bik lo tih kan hmu a. Chuvangin, him tak sia ei bar zawnna kawng kan zawh a ṭul ta a ni. Nunphung pangngaiah tihdan thar nen kan let a ṭul.
USA-ah chuan January thlaah hri vei a letin an pung dawn an tia (CNN). Europe lamah pawh thlasik November leh December velahhri kai leh thih pui an pung dawn niin an sawi (WHO European Region).Kan la pun zel rih hi a rinawm. Chuvangin, kan nitin khawsak tibuai lo thei ang ber leh daih rei thei tur ang bera lo hmachhawn dan tur kan ngaihtuah tlan hi a ṭul a ni.
Kan fimkhur luatah ṭul lem lo leh sâwt lem lo tur thlengin hma lak vak palh theih a ni. Mipui ti chiai zawnga hmalakna awm thei kan ven a ṭul a. He Covid19 hlauhna hrim hrim avanga chiai sa leh mu ṭha lo hi mi tam tak an awm a ni tih kan hriat a ṭul.
Veng chhung bil hriat awm chi leh phone hmanga sawi theih te social media-ah tidarh tam lo ila. Hei hian mipui ti phawklekin mimal zahawmna thlengin a nghawng palh thei a, a tuartute tan a lo na viau thei bawk si. A khaw nawt/ veng nawt deuhthawa kan in test dawn chuan, thawktu leh hmanrua pawhin min daih seng reng lo thei a ni. Test ṭulte kan zawn chhuah thiam hi a finthlak ang.
A hri kâi lo kai anga lan palhna (false positive) chance pawh a awm ve palh thei sia, negative reng si kha positive angin khung hran kan tawk ve reng thei bawk. Chuvangin, close contact/ primary contact (high risk group) ho hi in khung hrang tur leh test tura pawimawh hmasate chu an ni tih kan hriat reng a ṭul. An dinhmun azirin an contact lehchhawng secondary/ tertiary contact ho chu ngaihtuah theih an ni ang.
Chumi chhung chuan positive lo awm se? Kan lo in kai vek hman ang, ti te pawh kan awm thei. Thil theih ve tho chu a nia. Mahse, chutiang ang taka in kai chhawn chak a nih loh dan a awm. A positive te khan a natna lan chhuah lai bawrvel (a hma lam ni 2 leh lan chhuah hnu ni 7) vel hi midang an kai chhawn theih hun nasat lai ber a nia.Chuvangin, positive case kan hmuh chhuah a, an close contact-te kan chhui chhuah zar zar a, a hun takah kan test theih chuan an contact lehchhawngte kaina chance kha a hniam hle dawn a ni.
Inkhung hrang tura kan tihte hian, an inkhung hran hun chhung atan ei leh in tur an nei em?
Covid19 vang ni kher loa natna dang emaw harsatna dang in lo tlakbuak palh se, puih theih dan tur kawng a awm ang em tihte kan ngaihtuah a ṭul. Lo in khung rawh u tih han sawi mai chu a awl a. A taka zawm dawn chuan chhuak miah lova ni 7 aṭanga 14 ei leh in tur leh mamawh dangte neih a ṭul. Hetiang ang hre lâwka in lakhawm an ni lo tlangpui ang. A ṭhen phei chu ni tin eichawp dap tak takte pawh an awm thei bawk ang.
Chung zawng zawng chu kan zavaia ngaituah tlan a hun ta. Hripui lêng a ni a, kan nunna leh nunna atana pawimawh ei bar zawnna khawih thil a ni tlat a. Kan zavaia ṭan rual hun a ni, tumah kan bang thei lo. He hripui hian min la kiansan ngei ang. Kan Pathian hnenah himna i dil zel ang u.
Pathian chu kan in humhimna leh kan chakna,
Mangan laia ṭanpui vartu hnai reng a ni. (Sam 46:1)