Written by
Zonunsanga

Harhna hi a va hlu em!

Internet website pakhat (outsidecampers.com) chuan Mizoten Chanchin Ṭha kan dawn avanga malsawm-na tam tak kan dawn thu an ziak a. Zirna lama harhtharna te, politics leh khawtlanga harhtharna te, ei bar zawnna thlenga a
ṭha zawnga a nghawng thu an ziak a, a lawmawm hle. Heng hi Chanchin Ṭha zara harhna kan dawn rah a ni.

Kum 1891, March ni 15 (Pathianni) ah Liankûnga khua Mualvûm chu Chanchin Ṭhain a rawn chhun a. Rev Williams Williams hmangin naupangten Pathian thu leh hlate ngaithlain Bible milemte an dawng a. Hei hi missionary kâ aṭanga Mizoten Lal Isua chanchin kan hriat hmasak berna niin a lang a. Chuta ṭanga Chanchin Ṭha êngin kan ram a tuam zel dan thlir hian a lawmawm lam hlir a ni a. Harhnain kan ram a tuam nghal hlup hlup tih theih a ni.

Kum 109 chhung harhnain min chenchilh reng a ni lo'm ni?

Rev. Dr. Lalngurauva chuan, “Tun thlengin Pathian Thlarau Thianghlima harhna hian Mizoram kohhran chu a la rial tak tak ngai lo” a ti a. Rev. Dr. H. Vanlalauva chuan harhna hian kum 100 lai mai kohhranhote min chenchilh a ni a ti bawk. Rev. Dr. Vanlalchhuanawma chuan harhna hi a ṭumkhatna, ṭumhnihna tih ang zawngin sawi hleihtheih a ni lo. Heng kan sawi lansarh loh karah harhna hrang hrang kan dawng reng a ni a ti bawk.

Kum 1906-a harhna aṭanga chhuta kumin 2015 thleng hian ram pum huap harhna bakah kohhran hrang hrangten ‘a van tla’ kan dawng bang lo a ni tih tur a ni a. Engpawh nise harhna hi kan zingah a awm reng a, min kiansan ngai lo a ni tih chu kan pha thei lo ang. Chu chuan a ṭha zawngin rah a chhuah zel ni pawhin a lang.

Harhna changtute hlawkna

Khawi kohhran aṭangin nge Pastor te, Missionary te, ram hruaitu ṭha leh officer fel tak takte an lo chhuah ṭhin? harh ṭhin kohhran te, Pathian faka zaia lam ṭhin kohhrante aṭangin a ni lo'm ni? Harhna hian kan ram leh hnam, kan kohhran nasa takin a tichangkang a, hma a sawntir a, dinhmun hniam taka awm kha chawisan kan ni a, khawvel mite hriatah min phochhuak a, Mizote ropui takin min dah ta a ni.

Rev. ZT Sangkhuma (L) khan harhna hian kohhran a tipung a ni a ti. Harhna chuan kohhran a tipung a ni satliah lo a, mi ṭha a chherchhuak a, khawtlang leh kohhran, ram tana chhawr nahawm tak a chhuahsak ṭhin. Harhna dik chu a thlum veng veng a, a dawngsawngtu tan ei a nuam a, pai a nawm bakah hlimna, lungawina leh lawmna mak tak a thlen a, rah chhuah thei turin a changtute a kaiharh ṭhin.

Hnam inpumkhatna a ni

Pathian hian khawvela hnam tinte tihdan phung pangngai kalh hauh si lova inpuan a thiam em em a. Thu leh hla ṭha tak tak, kan rilru hneh thei em em tur kan mi hmasaten an lo hnutchhiah tawh ṭhin. Harhna ṭum thumna (1919) a lo chhuah khan hla tam tak a rawn pian belh a, Rev. Dr C.Vanlalhruaia chuan, “Hla phuah thiam an lo chhuak a, hla ṭha tak tak an rawn phuah chhuak a, vawiin thlenga Biak ina tui taka kan la sakte hi a ni hlawm a. Pathianin a hmang em em reng mai a ni,” a ti. Harhna hian kristiante hla lamah min tihausa thar a. Chhim leh hmar chhak leh thlangten kan thiam a tirual a, chu chuan min ti pumkhat a. Zohnahthlak hrang hrangte zai khatah luantirin min phuar khawm tlat a, min ti unau lehzual a ni.

Upa Prof. RL Thanmawia chuan Lêng-khawm zai kan tih, Mizo irawm hla te hi, “Pathianin mi bikte hnena hun bika a pek,
ṭawngṭaina leh mittuia an bualte a ni a. Hun thim laia ringtute beiseina siamtu leh an rinna tinghettu, an inhnemna a ni. Hetianga hnam pum tana malsawmna ruahpui, a bika Pathian pawl na hla ze thar hi khawvel ram danga kan nghawngkawl bahpuite hian dawng ve tak ang maw?” a ti hial a ni. He Mizo irawm hla hian kohhran hrang hrangte pawh hrui khat min vawntir tlat a, hnam mai piah lamah kohhran hrang hrang tan pawh pumkhatna thui tak min siam sak a ni.

Harhna avangin nun

chau tawhte an lo chak thar

Rev. Dr. Lalsawma chuan, “Harhna chu Pathian pek a ni” a ti a. Rei tak Biak In thleng tawh ngai lote pawh he harhna hian min hnuk hnai leh a, kohhran min chawk nung thar leh a. Isua hnenah min hruai kir leh a ni. Harhna thlenna hmunah hmangaihna leh induhsaktawnna a lo zâm thar leh ṭhin. Thlarau lamah tuihâlna thar mite nunah a pe a, chu chuan kohhran chau lêk lêk tawh chu a tinung thar leh ṭhin. Kohhran tan inpumkhatna thlenin, inrem tawh lote pawh a tuahrem ṭhin. Harhna avangin Krista a lo mawi thar leh a, nun beidawng tak tak tawhte pawhin tuihna an chhar thar leh ṭhin.

Zu, damdawi leh ruihhlo hrang hrang avanga buai tawh ṭhin te, mipat hmei-chhiatna hman khawloh avanga harsatna tawkte leh harsatna dang dang nei te, kal rem hleithei tawh lo te tan pawh he harhna hian rahbi a tuksak a, lei rem an rah ve leh theihna turin Thlarau Thianghlim zarah nun thar a pe leh ṭhin.

A sir lehlam thung

Harhna a lo chhuah rual hian inhriat-thiam lohna a hring thei tih kan history-ah kan hmu. Harhna changa te nunah mahni inrintawkna, midang aia inlak thlaraumina a hring thei niin a lang. An chan ang chang ve lote kha an hmu ro thuai thei. Chapona leh Kohhran palzamna rau suak a tuh thei a. Bible, thurin leh kohhran tihdan aiin ‘a lang’ tih lam uarna a lian thei hle. “Lalpan thu min pe” tih te, “Lalpan sawi turin min ti” tih te, “Thlarau Thianghlim i sawichhia ang e” tih te leh a dangte a ri nuaih thei niin a lang. Harhna kaihruaitu nih châkna a lo awm hma a, chung avanga inremlohna leh inṭhen hranna thlengin a kal filawrte zingah chi chhe zawk tuh theih a ni tih hi hun hmasa leh tunlaia harhna kan chan
aṭang pawh hian kan hmu thei awm e.

A hlim sang lam ten lamṭang an siam ve thuai a. “Pathian thlarau hi hruai tur a ni lo a, Thlarau min hruainaa awm zawk tur a ni” ti pawh an lo chhuak tawh ṭhin. Hei hi kohhran tan a hnawksak ṭhin hle. A inchiah ve lo tan zaidawh taka hriatthiam a har reng lah tak a! Biak Ina inkhawmnaah hla vawi tam an nawn tawh phei chuan taksa chak lo leh inchiah ve lo tan chuan hrehawm tak a ni ve thei ṭhin. A hlim zingah pawh thudawn inang lo deuh an lo awm a. Thudawn inang ta lo na na na chu a lo kalho thui theih lo a, inrem lohna leh inṭhenna a lo thleng mai
ṭhin ni pawhin a lang.

Harhna kara indo hi

Kohhranah hian mi chi hrang hrang kan awmkhawm a, naupang aṭanga pitar putar te, lehkha thiam leh thiam lo chenin kan lawi za a. Kan rilru sukthlek pawh a inang lem lo. Ṭha kan tih te, kan tuipui zawng te a inang thei lo a, harhna kan hriatthiam dan leh kan dawnsawn dan pawh a inang lo.

Mihlim chang sâng intiten an chan ang chang lo leh hlim ve lo nia an hriatte an hem nât tluk zetin lehlamin a hlima te an beih hian an danglamna hmuh tur a vâng! Heng mite pahnih inêp ṭhin hi a lai taka buklung khaiin an inang reng. Eng sakhuaah pawh tih ‘lutuk’ (extreme) a him lo a, Muslim-a ‘lutuk’ chuan Taliban te, ISIS te a hring a; Hindu-ah pawh RSS te, VHP te an lo chhuak ang mai hian Kristiannah pawh ‘lutuk’ hian thil ṭha lo a hring ve thei tho. ‘Lutuk’ rawng kan kai hian fimkhur kan ngaih hunlai tak a ni fo. Heng mi chi hrang hrang karah hian kohhran chuan a lai takah kalin eng nge kan hlawkpuia kan ṭhatpui tur tih lam thlir fo ṭhin.

Lawm takin

i chhawmnung zel ang u

Harhna ram puma a lo thlen mek lai hian harhnain a nuai ve loh, a kalkân ringtu nih erawh a hlauhawm hle ang. Harhna kan chan tawhah leh kan chan mekah hian a nghawng ṭha lo deuh lo awm pawh nise a pumpui thlirin a hlu em em si a ni. Rev.Chhuahkhama chuan, “Hnamchawm maia inngaite khan tu dang an ngai ta lo a, an khawvel dinhmunah lungawina a siam” a lo ti hial a. Harhna chuan Chanchin Ṭha naute paiin a hring a, a puitlin phei chuan rah duhawm tak a chhuah ṭhin.

He harhna hlu tak hian inpekna erawh a phut ve thung. In sengsoa Lalpa dawr ṭhin ten lâwmna mak tak an neih laia in sengso loten an chan ang chang ve theia inngaihna hi chapona âtthlak tak, lawn loa arsi lak tumna râu suak lek a ni ang. Harhna hi Pathian min pek a nihna hriain lawm takin harhna hi i chhawm nung zel ang u.

- Zonunsanga