Mizoram first: C O R R U P T I O N

He thumal, hnam dang ṭawng ni si hrilhfiah ngai lova kan hrethiam ṭhup mai hi a vanduaithlak hle a ni. Japan ṭawnga “Kaizen” tih te hi corruption kan hriat nal ang hian hre nalin kan nun lo nghawng se kan ṭhatpui zawk daih dawn si a. Corruption tih ber kher he ti tak maia kan hre tlanglawn ta mai hi a eng vang nge, tu nge mawhphur tia zawhna siam loh theih a ni lo.

Mi tam tak hian corruption-in min tihchhiatzia kan man phak lo. Kan tel ve loh chuan kutkuangkuaha thlir mai tur niin kan inngai fo. Tel ve lo mah ila min nghawng tho tho a, a nghawng chhiat kan pumpelh thei bik lo tih hi kan hriat a ngai tak zet a ni. Corruption chungchangah hian mi tam takin thiamthu sawi tur an nei a; mahni inthiam chawp thiam riau pawh an awm niin a lang.

Tirhkoh Paula'n sual a thliar a; thihna khawp sual leh thihna khawp ni lem lo sual ni ve tho si a awm thu min hrilh angin, corruption zawng zawng hi zem khata khung theih niin a lang lo. Peon-in office lehkhapuan phek hnih khat a la leh Minister-in mipui sum nuai tel a eiru hi zem khata khung theih a ni lo vang a; Peon a kal tlai avanga Minister eiruk hi sawi mam a, mipui hmaa thiam chantir tum chi a ni lo. An dinhmun a insan hleih lutuk a, an mawhphurhna a inang lo lutuk. “Zirtirtuten rorelna nasa lehzual kan tawk ang,” tih ang main, dinhmun leh nihna chelh sang apiangin mawhphurhna an nei lian a; an tihchhiat theih pawh a nasa bik a ni.

Mipa naupang kum 10 mi lek Zova te ṭhian dunin an sava vehnaah, an rilṭam lutukin Pu Thanga serthlum pum khat ve ve an ei a. Chutih lai chiah chuan an khaw tlangval kum 30 mi Liana chuan pu Thanga in a rawk a, tangka fai cheng nuai li lai a ru a. Pu Thanga hian mipa naupang Zova te ṭhian dun serthlum pum hnih ei leh Zuala cheng nuai 4 ruk hi ang khatin a en ang em? An vai hian man se la, court-in ang khatin a hrem ang em? Tlangval Zuala hian, “Zovate ṭhian dun pawhin serthlum pum hnih an ru a, pawisa ka ru ve a ni mai,” tiin thiamthu sawi se Pu Thanga leh Court-in thiam an chantir ang em? Hna hnuai zawk thawktute inthlahdah avanga hna sang zawk thawkte hi inthlahdah tur an ni lo va, an hnuaia mite corrupt tur vengtu tur an ni. Chu an mamawhphurhna chu an hre lo emaw, an hlen ngam lo emaw a nih chuan dinhmun pawimawh chelh lo se ramin a ṭhatpui zawk ang.

Politics te, inrelbawlna thu te, corruption lamah te mi tamtakin mipui min puh thin a; heihi anmahni insawi mam tumna mai a ni.

Khawvel ram hrang hrang chanchin, an hmanlai chanchin, Israel fate chanchin nen lam en ila, hruaitu nei ṭha apiangan ding chang a; hruaitu nei ṭha lo apiang an buai mai a ni. Mahni inen let lova mipui puh let chi chu hruaitu ṭha an ni thei lo.

Mipui hi ṭha viau ila hruaitu kan mamawh tehchiam lo vang. Mahni zawn ṭheuhah ṭha takin kan che ang a; hmalam kan pan mai dawn a ni. Mahse mipui hi kan tha lo va, kan fing vek bawk hek lo va; mahni hma kan sial deuh vek bawk a. Duhdan inang lo, rilru puthmang inang lo pui pui, mahni thlirna zawna dik leh dik lo the maim ai thin kan ni a. Chuvangin hruai kan ngai a, enkawl kan ngai a; kawngdik kawnghmuh kan ngai a; hrut rual kan ngai bawk a. Dan fel tak nena enkawl ngai kan ni. Kan tlin lohna leh kan fel tawk lohna hi hruaitu kan mamawhna chhan a ni.

Corruption thuah pawh hruaitu ṭha, cooruption laka fihlim mai ni lo, haw ngam leh do ngam kan mamawh. Mi tam tak keini ang, dinhmun pawimawh chelh phak lo tan chuan corruption laka fihlim mai hi a tawk thei viau. Mahse mi pawimawh chin, director, Secretary, MLA, Minister, Chief Minister te hi chu an fihlim mai a tawk lo, huaisen takin an huain an do ngam tur a ni. Do tak tak ngam si lo va fihlim inti ringawt chuan a thlir liam a; a vulh lian tihna a ni. Corruption do tak tak dawn a inthiarfihlim hlauh chi phei chu dikna an duh vang aiin an dawizep vanga corrupt lo mai an ni fo a; corrupt aiin a ṭha hret e tih lohah chuan corruption an khawi a, an hmu lo der a, an tingampa tihna a ni. Rorelnaah dinhmun pawimawh chelh lo law law se ramin a ṭhatpui zawk hial awm e.

Kan hma lawkah kan aiawha roreltu tur kan thlang dawn a. Kan aiawhin mipui sum an enkawl dawn a; kan aiawhin Delhi-ah mipui sum an chu dil chhuak dawn a. Mi dik leh huaisen, mahnia dik ngam kan thlan chhuah ngei a ngai a ni. MLA ṭha leh rinawm, dikna dinpui ngam kan mamawh a; chu aimah chuan Chief Minister dik leh rinawm kan mamawh hlei hlei a ni. MLA chu mi ṭha leh thiam tak a ni mai thei, Chief Minister a ṭhat si loh chuan corruption a nep chuang lo vang. Chuvangin MLA hi Chief Minister tinzawn rana kan thlan thiam a ṭha hle ang. Chief Minister huaisen, dikna leh rinawmna nena min hruai ngam tur tunge tih i ngaihtuah tlang ang u. “Keimah ka fihlim chuan a tawk,” tia kut sil mai lo tur, corruption haw ngam leh do ngam tinzawnin vote i thlak theuh ang u.

Corruption hi kan vaia kan do a ngai a; tih theih chin erawh chu a inang lo e mem thung. Kohhran hian zirtirna bak tyih theih a nei vak lo; lung in a nei lo va; corruption chhuitu a nei hek lo. Chuvangin beisei chin neih thiam a ngai. Corruption kan dona tura hmanrua kan lek chhuah theih hmasa ber chu kan vote hlu tak hi a ni. Mahni hmasialna dah ṭhain, Mizoram tan vote i thlak ang u hmiang.

Corruption hian kan vaiin min nghawng vek a; sawrkar hnathawk atanga kut hnathawka eizawng thlengin min nghawng vek a ni. Corruption tamna ramah chuan ram chhung hausakna hi chhungkaw tlem tein an hui zo a; pawisa lengvak a tlem a, sumdawng leh mirethei tan eizawn a harsat phah thin a ni. Tuna corruption kan en liam mai mai chuan kan tu leh fate lu chungah meiling kan chhekkhawl tihna a ni.

*I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.*

- Dr Lalchhuanawma Tochhawng