Written by
- Dr Zodinpuia Pachuau
nCOV-19 RISK FACTOR TE
The Hindu, dated 11th September, 2020 (15:16 IST) in a tarlan angin a hnuaia mi hi engtin nge, khawiah nge Covid-19 kan kai theihna tur hlauhthawnawm (high-risk) University a mithiamte zirbingna leh India a case kan neih September ni 5, 2020 thleng aṭanga thlirna a ni a. Kan fimkhur theih nana kan hman ṭangkai ngei ka beisei.
One million (10 lakhs) ah zel Covid-19 hri kan kai theihna te tehna siam a ni a, eng ang mask nge kan hman, social distancing kan vawn dan leh kan ṭawng ri chhuak a rin dante hmanga he hri kan kai theihna a san leh san loh kan lo in teh ve theih dan chi khat a ni ber mai awm e. (Mask han tih hian mask ṭha vak lo/ bandana leh mask vuah ṭha lo, khabe dawm nana hmang te chu mask vuah lo anga ngaih tur a ni)
Hetiang hi hri kan kai theihna a san leh san loh (risk factor) kan en dan tur a ni ang: Extremely high (EH)/ Very High(VH) / High(H) / Moderate(M) / Low(L) / Very Low(VL).
I. Minute 30 chhung midang 10 nen dawra kan awmin (Dawr kan kal huna kan in en nan ni se)
1) TUMAH AN ṬAWNG LO
(a) Awm zawng zawngin mask an vuah lo: ft. 3- 6 chinah risk a awm a (HIGH RISK), ft. 10 chinah chuan risk a sang lo (MODERATE RISK).
(b) Mahni chauha mask kan vuahin: ft. 3-6 chinah risk a awm (HIGH RISK), ft. 10 chinah chuan risk a sang lo (MODERATE RISK).
(c) Awm zawng zawngin mask an vuahin: ft. 3- 6 chinah risk a sang lo (MODERATE RISK), ft. 10 chinah chuan risk a sang lo lehzual (LOW RISK).
2) ṬAWNG AN AWMIN
(a) Awm zawng zawngin mask an vuah lo: ft. 3 ah risk a sang hle (EXTREMELY HIGH RISK), ft. 6 chinah risk a la sang viau (VERY HIGH RISK), ft. 10 chinah pawh risk a la awm (HIGH RISK).
(b) Mahni chauha mask kan vuahin: ft. 3 ah risk a sang hle (EXTREMELY HIGH RISK), ft. 6 chinah risk a la sang viau (VERY HIGH RISK), ft. 10 chinah pawh risk a la awm (HIGH RISK).
(c) Awm zawng zawngin mask an vuahin: ft. 3- 6 chinah risk a awm (HIGH RISK), ft. 10 chinah chuan risk a sang lo (MODERATE RISK).
3) RING TAKA ṬAWNG AN AWMIN
(a) Awm zawng zawngin mask an vuah lo: ft. 3 - 10 chinah risk a sang em em vek a ni (EXTREMELY HIGH RISK).
(b) Mahni chauha mask kan vuahin: ft. 3-10 chinah risk a la sang em em vek (EXTREMELY HIGH RISK).
(c) Awm zawng zawngin mask an vuahin: ft. 3 chinah risk a sang em em (EXTREMELY HIGH RISK), ft. 6-10 chinah pawh risk a la sang hle (VERY HIGH RISK).
Boruak luhna leh chhuahna ṭha awm lo closed room-ah chuan, mask vuah loh chu risk a sang hle a, a tam zawkin mask an vuah loha mahni chauh mask vuah chuan risk a tihniam chuang lo. Mask kan vuah vek chuan a him dan a awm rualin, ṭawng chhuak ri rin dan a zirin risk a tisangin a tisang lo thei. Mask kan vuah vek chuan risk a ti hniam thei a, a theih ang anga social distancing kan zawm ṭhat chuan risk a ti hniam thei bawk; mahse kan ṭawng chhuak ri a rin erawh chuan, mask vuah leh social distancing-in awmzia a nei lo thei. Ft. 10 china inhlatah pawh he zirna hian risk a la sang (very high risk) a ti tlat a ni.
Min zirtir tur:
1) Kan dawr kalna tur kan hriat chian a ngai.
2) Mask vuah a pawimawhzia
3) Social distancing a pawimawhzia
4) Kan aw ri chhuak kan ven ṭhat
a pawimawhzia
5) Ṭul lovah chuan awm rei tur a ni lo
6) A ṭul lovah chuan ṭawng hnem loh tur
II. DARKAR 1 CHHUNG MIDANG 2 NEN PAWNA KAN INKAWMIN (Outing neite in en nan ni se)
1. TUMAH AN ṬAWNG LO
(a) Awm zawng zawngin mask an vuah lo: ft. 3 chinah risk a sang lo (LOW RISK), FT. 6-10 chin chu a him anga ngaih a ni (VERY LOW RISK).
(b) Mahni chauha mask kan vuahin: ft. 3 chinah risk a sang lo (LOW RISK), FT. 6-10 chin chu a him anga ngaih a ni (VERY LOW RISK).
(c) Awm zawng zawngin mask an vuahin: ft. 3-10 chin a him anga ngaih a ni (VERY LOW RISK).
2) ṬAWNG AN AWMIN
(a) Awm zawng zawngin mask an vuah lo: ft. 3- 10 chinah risk a sang lo vek (LOW RISK).
(b) Mahni chauha mask kan vuahin: ft. 3-10 chinah risk a sang lo vek (LOW RISK).
(c) Awm zawng zawngin mask an vuahin: ft. 3 chinah risk a sang lova, (HIGH RISK) ft. 6-10 chin chu a him anga ngaih a ni (VERY LOW RISK).
3) RING TAKA ṬAWNG AN AWMIN
(a) Awm zawng zawngin mask an vuah lo: ft. 3 chinah risk a sang (HIGH RISK), ft. 6-10 chinah chuan risk a hniam (MODERATE RISK).
(b) Mahni chauha mask kan vuahin: ft. 3 chinah risk a awm (HIGH RISK), ft. 6-10 chinah chuan risk a hniam (MODERATE RISK).
(c) Awm zawng zawngin mask an vuahin: ft. 3 chinah risk a hniam (MODERATE RISK), ft. 6-10 chinah a sang lo (LOW RISK).
Mask vuah leh social distancing-in awmzia a nei hle a, kan ṭawng chhuak ri a rin danin dinhmun derthawngah min dah theih avangin, ring taka ṭawng loh a ṭha a, kan awmdan (situation) kan inenfiah fo a pawimawh hle ang.
III. DARKAR 3 CHHUNG MI 50 CHIN INCHHUNGA KAN INKHUNGIN INNEIHNA/CHHIAT-THAT ETC. (Inneihna/ chhiat-ṭhat/ birthday party etc. neite in en nan)
1) TUMAH AN TAWNG LO
(a) Awm zawng zawngin mask an vuah lo: ft. 3-10 chin-ah risk a sang em em vek a ni (EXTREMELY HIGH RISK).
(b) Mahni chauha mask kan vuahin: ft. 3-10 chin-ah risk a sang em em vek a ni (EXTREMELY HIGH RISK).
(c) Awm zawng zawngin mask an vuahin: ft. 3 chinah risk a sang em em (EXTREMELY HIGH RISK) ft. 6-10 chinah pawh risk a la sang hle a ni (VERY HIGH RISK).
2) ṬAWNG AN AWMIN
(a) Awm zawng zawngin mask an vuah lo: ft. 3-10 chinah risk a sang em em vek (EXTREMELY HIGH RISK).
(b) Mahni chauha mask kan vuahin: ft. 3-10 chinah risk a sang em em vek (EXTREMELY HIGH RISK).
(c) Awm zawng zawngin mask an vuahin: ft. 3-10 chinah risk a sang em em vek (EXTREMELY HIGH RISK).
3) RING TAKA ṬAWNG AN AWMIN...
(a) Awm zawng zawngin mask an vuah lo: ft. 3-10 chin-ah risk a sang em em vek a ni (EXTREMELY HIGH RISK).
(b) Mahni chauha mask kan vuahin: ft. 3-10 chinah risk a sang em em vek a ni (EXTREMELY HIGH RISK).
(c) Awm zawng zawngin mask an vuahin: ft. 3-10 chinah risk a sang em em vek a ni (EXTREMELY HIGH RISK).
In chhunga mi 50 chin punkhawmna reng reng chu risk a sang em em deuh vek a, a bikin boruak luhna leh chhuahna ṭha a awm lohin (not well ventilated). Boruak luhna leh chhuahna ṭha a awm pawhin risk hi a la sang hle tho a, a bikin pungkhawm ṭawng ri rik rin danin risk a tisang hle. Ṭawng chhuak thawm a rin chuan ft/ 10 chinah pawh social distancing leh mask vuah chung pawhin risk sang takah pungkhawm te dinhmun a siam thei a. Mahse chumi avang ngawt chuan Mask vuah leh social distancing chu a pawimawh ta lo tihna chu a ni chuang awm lo ve. Inneih/ chhiatṭhat leh puipun khawmna chi reng reng, a bikin inchhung a hman tur ang programme-ah chuan risk factor a sang em em a ni.
IV. MIDANG 15 NEN MINUTE 90 CHHUNG RESTAURANT A KAN CHAWLHIN (CHAW EI CHHUAH/ THINGPUI DAWR A CHAWL TE IN EN NAN)
1) TUMAH AN ṬAWNG LO
(a) Awm zawng zawngin mask an vuah lo: ft. 3 chinah risk a sang em em a (EXTREMELY HIGH RISK), ft. 6 chinah risk a la sang hle (VERY HIGH RISK), ft. 10 chinah pawh risk a la awm a ni (HIGH RISK).
(b) Mahni chauha mask kan vuahin: ft. 3 chinah risk a sang em em a (EXTREMELY HIGH RISK), ft. 6 chinah risk a la sang hle a (VERY HIGH RISK), ft. 10 chinah pawh risk a la awm a ni (HIGH RISK).
(c) Awm zawng zawngin mask an vuahin: ft. 3-6 chinah risk a awm a (HIGH RISK), ft. 10 chinah chuan risk a hniam (MODERATE RISK.)
2) ṬAWNG AN AWMIN
(a) Awm zawng zawngin mask an vuah lo: ft. 3-10 chinah risk a sang em em vek a ni (EXTREMELY HIGH RISK).
(b) Mahni chauha mask kan vuahin: ft. 3-10 chinah risk a sang em em vek a ni (EXTREMELY HIGH RISK).
(c) Awm zawng zawngin mask an vuahin: ft. 3 chinah risk a sang em em a (EXTREMELY HIGH RISK) ft. 6 chinah risk a la sang hle (VERY HIGH RISK), ft. 10 chinah pawh risk a la awm (HIGH RISK).
3) RING TAKA ṬAWNG AN AWMIN
(a) Awm zawng zawngin mask an vuah lo: ft. 3-10 chinah risk a sang em em vek (EXTREMELY HIGH RISK).
(b) Mahni chauha mask kan vuahin: ft. 3-10 chinah risk a sang em em vek a ni (EXTREMELY HIGH RISK).
(c) Awm zawng zawngin mask an vuahin: ft. 3-10 chinah risk a sang em em vek a ni (EXTREMELY HIGH RISK).
Restaurant-a chawlh emaw dine out/ office thiltiha restaurant a chaw ei ho ang chi - thil eihona - te chu a risk a sang em em deuh vek.
He zirchianna hian data an lak an analyse - sawifiahna a hman ang thoin, driver nen chauha tukverh inhawng veka car a chuan chu risk a san loh thu bakah mi 150 vel nen minute 50 chhung thlawhna a chawnho chu a risk a san hle thu a tarlan bawk. Tihian han khaikhawm dawn ta ila:-
1. Pawn aiin in chhungah Covid-19 hri kai theihna risk a sang zawk fe a, a bikin pui punkhawmnaah (Inneihna/ chhiatṭhat/ thlawhna/restaurant/ dawr etc.), mipui punkhawmna hrim hrim a him lo hle.
2. In chhungah pawh kan awm rei leh rei lohin kan risk factor a siam thei. Ṭawng ri chhuak rin danin risk factor a siam nasa viau bawk a, chuvang chuan Mizoin puipunnaa zai kan chin te pawh hian risk factor a tisang thei hle dawn a ni.
3. Ṭawng ri chhuak rin dan nena dah kawpin social distancing emaw mask vuahin awmzia a neih loh dan tarlan nimahse, a bik takin in chhungah (pawnah chuan a risk factor a hniam deuh a), boruak luhna leh chhuahna (air-ventilation) azirin in chhung angah pawh social distancing leh mask vuah chuan risk factor a tihniam thei tura ngaih a ni.
4. Mask hman danah hman loh vek emaw mahni chauhin kan hmanin, ṭawng ri chhuak rin dan/ social distancing leh inchhung a nih bawk chuan, chungte chuan risk factor a siam thei a. In chhunga awmten mask kan hman vek chuan risk factor a tihhniam theih rualin, inchhung awmna boruak luhna leh chhuahna ṭha tak awm loah leh hun hman rei danin risk factor a siam bawk a ni.
5. Eng pawh ni se, a chunga tarlan tak zirna leh an data aṭanga sawifiahna hi a famkim kher lovang. nCOV-19 hi mihring ka leh hnar aṭanga chhuak tui hu hmanga kan ka, kan hnar leh kan mita in kaichhawn a nih avangin, ṭawng rin danin risk factor a rawn zir chhuah hi kan ngaihpawimawh a ngai hle niin alang. Chubakah, Mask vuah leh social distancing te, uluk taka kut sil/ sanitize te chu engtik lai pawhin risk tihniam thei vek a ni tih kan pawm tlan a ngai bawk.
Chuvang chuan, Covid-19 vei/ kai theihna risk factor innghatna chu, taima tak leh ṭha taka mask vuah te, a theih ang anga social distancing ngaih pawimawh leh pawimawh lohah te a la nih reng laiin (kut sil/ sanitize taimak nen), kan awmna hmun (in chhung ventilated a nih leh nih loh), kan chhuahnaa kan awm rei dan leh kan ṭawng ri chhuak rin dan (emaw mipui punkhawmna pawn emaw in chhungah pawh thawm nat dan) in engtik lai pawhin high risk-ah emaw low risk dinhmunah min dah thei vek a ni.
Tunah rih chuan mahni chang ni lovin, kan chenpui te, kan chhungte bakah midang kai chhawng theitu kan ni ve thei reng tih inhriain leh fimkhur tawk loh avanga khawtlanga harsatna thlen palh theitu, mi sumdawnna tibahlah theitu, kan new normal nun in siam ṭha mek tibuaitu kan ni theih avangin, vanduai palh chu awm thei reng mahse, fimkhur taka kan nun hmang tura tute pawh kan rilru kan siam thar a pawimawh ta hle a ni.