Written by
F. Lalrintluangi
Ramhlun North

Mizoram tan, Mizote avangin, Mizote ta, ram ṭha din tura ṭha ka tih zawngte

Kum 40 zet zawt chu ram hruaitu fel tak takten Mizote hi min lo hnuk kual ta a, vawiin hi min thlenpui a. Pathianin finna leh thiamna a pekte hmanga Mizoramin vawiin kan thleng hi a lehlam takah chuan a lawmawm khawp mai. Amaherawhchu tun dinhmunah hi chuan a tu zawk hi nge tun term-ah hian kan in rahbeh tir leh ang tih chauh hi duhthlan tur kan neih chu a ang ta ber e. Sorkar kalphung
ṭha tak tak karah hengte hi han zep ve ila -

Corruption

Ram hmasawnna tur atana sum te hi politician-te leh sorkar hnathawkte hian eiru lo ila. Ram siam nan dik takin hmang ila. Eiruk hi hnamdangte lakah Mizo fate min ti hmingchhe bertu a ni ta.

Mipui mimir rilru corrupt tawh hi siamṭhat a ngai. Chartin tling lo chartin thing zar te, cubic tling lo cubic lung te, bawnghnute pawlh loh dik tak ngai ta te, buhfai bag buk dik kan lei fuh changa kan lawm em em mai te, gas a bur aṭanga kan ru chhuak fo te, sawi tur a tam. Hengahte hian Mizo fate rilru corrupt tawhzia a lang.

Legal awareness

Dan hriatna kawngah mipuite in zirtir uar ila. Dan kan hriat loh avangin kan huai ngam lo a, chhehvel hnamte tan kan zuamawm. Nitin khawsak phungah kan chim chin a zim a, min ti mawl a ni.

Sorkar hian ram chhung inrelbawlna leh in khuahkhirhna dan ṭha tak tak a neihte hi huaisen takin hmang ngam se, kal tlang puiin keng kawh se. Ti hian rorelna dik sawrkar aṭangin a chhuak thei ang.

Education system

Education hian zirlaiteah zirlaibu a inziak chauh ni lo nun kawng peng hrang tinreng a confidence nei thei tura inzirtirna keng tel sela. Zirtirtu, naupangte leh nu leh pa leh khawtlang lam thlengin education hian a huam thei. Tin, zirlaibu (text book) thlak sak fo hian zirlai rilru a ti buai.

Eizawnna ngelnghet

Khawpuia BPL leh ṭhalai lehkhathiam eizawnna ngel­nghet nei lote tan eizawnna ngel­nghet siamsak a ngai. Heng aṭangte hian eizawnna tlak hna tenau aṭanga a lian thlengin mipui siamsak ni se 1) Industry 2) Agriculture/ Horticulture 3) Veterinary 4) Business hrang hrang. Heng ti thei tur hian hmunhma sum leh pai leh a ṭul apiang buatsaih pui ni se.

Zokhaw lam tan - 1) Buh leh bal kham khawp neih nan a hmalak 2) Eizawnna hmun awlsam taka thlen theihna tur kawng ṭha siam 3) Thlai leh thei hrang hrang ei tling thei tur uar 4) Hengte hi thawn chhuak/ hralh chhuak thei tura sawrkar tha tihchak.

Inpawhtawnna

Kawng - Kan ram chhung in kalpawhtawnna leh state dangte nena inpawh tawnna kawng ṭha (road, railway leh aviation lamah te hmalak.

Tele-communication : Inbiak pawh tawnna leh IT lam tih hmasawn ni se.

Power and Electricity

Mipuite tana rip khawpa electric bill sang te hi tih hniam ni se. Tlang ram hi tuikhuah lian pui pui neih a rem lo, sik leh sa, boruak a tidanglam, thlipui na tak a siam thei. Chuvangin, hydel project tenau zawk siam tura khaw 4/5 vel inhmanṭawm theih tur siam. (Heng mini-hydel project siam nate hi eiruk loh ni se)

Domestic leh commercial lama power mamawh tawk hi neih ve ngei ni se. State dang ta lei tawh lo in state dangte lei tir ve tawh zawk ila. Solar/ ni zung aṭanga eng lak uar lehzual ni se.

PHE tui

Tui in tur thianghlim in tinah pek ni se. Tui man tihtlem emaw/ man loa tui in pek tum ni se. Tui lama kan hnianghnar theih nan PHE lam department tih phuisui ni se. Mitin in tui khawl (water harvesting) uar ila. Huan, lo, ram chawm turin tui khawl hi tihmakmawhah neih ni se. Hetianga mipuiin hma an lak theih nan sorkarin ṭanpuiin en zui bawk se.

Town and Country development

Khawpui leh zokhaw lam plan ṭha neih a ngai. Kawngpui thawl tak tak a theih lai apiangah sial ni se. Aizawl khawpui tawt lutuk tithawl tura hmalak ni se. New Aizawl tur hmun rem ṭha ruahman ni se. Mahni khaw chhung ṭheuh fai thei ang bera enkawlin zirtir uar ila, tui luankawr (drainage system)
ṭha neih ni se. Khawpui/ khaw chhung ti ṭawp zawnga eizawng emaw chu report ni se. Hengte hi sorkarin eizawnna ṭha zawk an neih theih nan hma la se.

Thing leh mau, pangpar leh tui luang te awmna hmun mawi siam uar ila, park ṭha te nei ila. Motor parking system lam siam ṭhain traffic department hotuten plan ṭha tak siamin khauh takin kengkawh se. Bazar hmun tur felfai ṭha leh thianghlim zawka siam ni bawk se.

Hriselna lam

Khawpuia damdawi in hrang hrang hi changtlung zawka dah ni se. Mipui tana awlsam thei ang bera thil kalpui ni se. Khaw tinah Sub-Centre/ Health Centre etc. tam zawk dahin khawpui pan kher ngai lo tura damdawi lei tur awm se.

Ramri leh Inner Line Reserve te humhalh ila, hungin check gate te siam ila.

6th Schedule

North East bika tribal awmte chimral an nih lohna tur dan
ṭha tak India sorkarin min pek 6th Schedule hi tih nun leh ni se. Hemi tinung tur hian District Council-ah kan awm vek a ngai a, District tin hi District Council-ah let vek ila; he Dan hi kan hmang leh thei ang.

Thuneihna semzai

Inrelbawlna ṭha nei tur leh 6th schedule nei let leh tur hian District Council neih a ṭul kan ti a, hetiang hian lo dah ta ila:-

Central Power - Hei hi thuneitu sang ber a ni ang. A hnuaia District Council leh Village/ Local Council te inrelbawl­na tur fund a ruahman sak ang.

District Council - Hei hian anmahni District chhunga inrelbawlna zawng zawngah thuneihna pumhlum a nei ang a, Central-ah report a thehlut
ṭhin ang.

Village/ Local Council - Hengte hian District Council hnuaiah anmahni bial ṭheuh an enkawl ang. Danin a tuk ang thuneihna a pek ang zawng zawng hmang tura chakna pek an ni ang. Central-ah erawh an in report ṭhin ang.

Heng a chunga mite hi ngai­mawh zualpui a ni mai a, eng pawh ni se ram ṭha leh roreltu ṭha nei tur chuan kan Pathian
ṭanpuina leh hruaina nasa taka kan dil a pawimawh ber a ni.

- F. Lalrintluangi,

Ramhlun North