Guest writer
PL Liandinga
AIKAL THU BAWK
Aikal chungchang hi hmanah pawh ka ziak tawh a, kar kal ta khan ka ziak leh bawk a. Tunah han ziah leh ka tum chu a ni a, ziak nasa chu ka inti ve viau. Mahse aikal hi thil awm thei anga kan ngai titih mai hi a dik thei lo va, vawiina kan ngaihven loh chuan tuna kan sorkar lai mek hian a chinfel loh phei chuan; kan buaina tur hi thui tak a ni. Tuna kan buaina chin pawh hi a thui hle tawh.
Ni khat inhlawhfakna a tharum hmanga hnathawh chu ni se, aikal khan an ai va awh te hlawh kha a chang fel mai ang a, kaihhnawih thil dang a nei lem lo vang a, a fel mai dawn a, sawi zui tur a awm lem lo. Mahse sorkar hnaah chuan chutiang a ni ve tlat lo va, kaihhnawih a ngah a, a pawi lam zelin chu'ng a kaihhnawih chuan hna a thawk lehnghal a, chuvangin ngaihtuah ngun a ngai a ni. Aikal kan tihreh hunah chuan vawiina aikal kan la hi thawnthu mak leh rapthlakah ṭhangtharin an la rawn sawi ngeiin ka ring.
AIKAL LAK PAWINA : Aikal lak hian pawina tam tak a nei a, chu'ng zinga a pawimawh ber pakhat chu sorkar hna kalhmang a tinep zo vek hi a ni. Sorkar hna chu hna pawimawh tak, thawk tlak leh thawk thiam mai ni lovin taima tak leh rim taka thawk tur leh, thawk thei (absolute integrity nena thawk tur) chauhvin an thawh tur a nih laiin, chutiang an nihna finfiahna (normal recruitment procedure) kaltlang ve miah lo, sorkar hnathawk tur thlangtu (recruitment board/exam/committee) ni ve hauh lo, sorkar hnathawk mimalin a aiawh tura a ruat chhawn emaw, a aia lal mi pakhatin a mi duhzawng a dah tak rikngawt vanga thawktu an ni tlat a. Sorkar hna thawk turin heng aikalte hi rin tak tak chi an ni lo va, sorkar tan pawm theih an ni lo. Hna reng reng, a lak dan phung a fel loh chuan a hna kha a zahawm thei lo. Chuvangin he aikal indah dan hi a fel thei lo va, sorkarin tih tak taka a hriatpuina hmanga dah chi an nih loh avangin a hna zahawmna hrim hrim kha, he aikal hian a tichhia a ni.
Aikal kiangah sorkar hnaa rinawmna thu hi sawi theih a ni lo va, thil awmze nei a ni lo. Aikal chu sorkar hnathawh dan bu 'Conduct Rules'-in a phuar ve loh an ni. Aikal hi hrem chi an ni lo va, chawimawi chi an ni hek lo. Chutiang mihring chu sorkar hnaah an awm thiang lo. Thiang lo chung chunga an awm tlat si chuan sorkar hnathawhna hmunah inthununna chungchang sawiin awmzia a nei tawh lo. Aikal awm fer furna Department-ah miin inthununna chungchang a sawi a nih chuan a tho â emaw, amah Pu Dengchhuana ṭawngkam takin 'Pha lo List'-a tel awm tak an ni tihna a ni. Cheng singnga hlawh tling pha hlir awmnaa cheng sang riat hlawh hnena cheng sing nga hlawhte awm anga awm zel tura phutna thu sawi chu a kawnghmang lo hle a ni. Eng pawi pawh sawi se, eng sorkar dan mahin hrem ve theih a ni lo. Mahni fate tih tak taka zilhnaah inleng hmer tel ve ang chauh a ni.
Aikal hian kan sorkar mumal lohzia leh a nghawng pawizia a tarlang a, chu pawh hre pha lo ram hruaitu kan nei a nih chuan beisei a sang thei lo. In satuin a ban pawimawh atan thing ṭha lo leh mawih hma chi a hman miau chuan, a chunglam chu rawng han hnawihin han chei sateh pawh tum se nikhua a rei ang a, a buaithlak tho tho ang hi a ni. Engtikah emaw aikal hian hlét a chhuah ang a, pawi thlen chin a nei ngei ngei dawn. Ram dangah hetiang aikal hi kan hre ngai lo va, Manipur State-ah chauh kan hre ṭhin. Tunah pawh a tira zirtirtu thingtlang hla deuhva an dah, kal thei loten hotute hmuh phak lohva an ai kal tur an ruai zauh zauh khan kan Mizoram Office pui ber, Secretariat-ah pawh hlét a chhuah der tawh a. Officer tam tak leh ram hruaitu politician tam tak chuan sorkar hnathawh dan phung pakhat emaw an ti tawh mai.
AIKAL HRIATTHIAM HI DAWIHZEP VANG A NI FO: Officer leh Politician ṭhenkhat, sorkar dan hmanga sorkar hnathawkte duhsakna awmsa reng hre reng chunga hna thawk thei lo, sorkar hnathawk vanduaina tawk leh chutiang ni lem lo pawh khawngaih inti tlat an awm a. An ngaihdan chuan miin sorkar hna a thawh tawh chuan a thawk thei emaw thei lo emaw, engtin tin emaw pension hun thlenga an hna chu chelhtir an tum a. Sorkar dan anga sorkar hnathawkte chunga rorel chu an huaisennain a tlin hlawl lo a ni. Hnathawk thei lo sorkar hnathawk chu kum 20 a thawh tlin tawh chuan, voluntary pension-in a kal thei a, thawk chhunzawm thei lo mah se, sorkar hnathawk lo aia duhawm takin a pension thei reng. Thawk miah lo, thawk thei tawh miah lo bawk tur thawk anga lantir tum tlat hi eng dikna leh rinawmna nge hriatthiam a har. Sorkar dan kengkawh ngam lo, dan kengkawhtu tur dinhmuna ding site hi zahder an harsa khawp mai. Ṭhenkhat phei chu zu in nasat luat vanga thawk thei lote an ni a, hengte hi chu dan anga an chunga rorel a, bantir mai awm tak a ni. Chu ai chuan zu zuarte kan puh daih daih duh khawp. Mahni tihtur tih ngam loh avanga mi dang chunga mawhphurhna bel tumna a ni. Hetianga hnathawk thei lo inti khawngaih em emte hi hnathawktu lak kawnga duhsak zawngte vulh vak vak ching an ni duh khawp. Rorelna dik kengkawh ngam lo, a ṭhen laiah chuan duhsak zawngte chu dan lo pawha uchuak taka duhsak vanga tling tur ngei ngei hnawl ngam leh hnawl duh leh tlat si an ni duh viau.
AIKAL TEL LOVA AWM THEI LOVA INHRIATNA HI A DIK LO : Ram dangah 'aikal aikal' an ti lo va, a thiang lo mai a. Keini Mizorama aikal tel lova awm thei lo tlata inhria kan awm hi thlarau sual pawlna a nih ngawt loh chuan sawifiah a har. Khawvel hei zozaiah aikal la lova mi dangin sorkar an kalpui theih a, awm phung pangngai anga an ngaih laia aikal tel lova khawsa ve thei lova inhriat tlatna hi; ngaihdan changkang lo tak a ni. A hlawkna sawi tur hriaten an sawi aia tam hi englai pawhin a pawina lam a awm reng.
Middle School te, Primary School Headmaster te hian aikal an la nia! Kan boruak hi ropui tak kan ti dawn nge; ropui lo tak kan ti dawn? Kan Headmaster te hi eng angin nge kan ngaih? Aikal lak hi kan ngaihhnathiam chuan a tawpah chuan hei hi kan dinhmun chu a ni mai. Bihar Chief Minister kha Laloo Prasad Yadav-a nupui, lehkhathiam lo, engmah thiam lo a nia. Mahse Laloo-a khan a Chief Minister-tir mauh mai si a, amah kha lung-inah a tang a, chuta ṭang chuan a nupui kaltlangin ro a rel zet zet mai a. Khawvel danga awm thiang hauh lo kha Bihar state-ah chuan a thleng miau a. Kan dinhmun hi kha ai khan a ropui vak lovin ka hria. Sorkar hian aikal lak hi a remti lo bur tur a ni phawt mai.
Zirtir hnaah phei chuan mihring enkawltu meuh chu 'trained' vek tumin sorkarin a bei mek a, chutih laia aikal lo lak hi nuihzatthlak loh tak a ni. Mimal inbiak remna ni maw, hotute hriatpui ni maw, miin 'trained' chhuak ve hauh lo leh training tura koh kal ve thiang hauh lo aikal an la a, an hlawh hmun sawmhniha ṭhena hmun khat hlawh tur te, chu aia tam deuh hlawh tur tea mi dang an lo chhawr ve ringawtte hi, a mak tih mai loh chu sawi ngaihna a awm lo. Aikal an chhawrna tur pawisa hi sorkarin a bituk vaih chuan a pawmpui tihna a ni a, a bituk si loh chuan thil dik lo elkhen mai, a thawktu tak tak zawkin pawisa tlem té a hlawh a, a hna neitu, engmah thawk ve lovin service seniority te, increment te, medical facility te, leave te, pension benefit te a la nei vek si hi chu a dik ngang lo. Sipai tlanbo, a tlanbo chhung zawng tlanbo lo anga hlawh leh hamṭhatna dang zawng zawng hui vek a, a tawpa pension leh hlauh si ang vel an ni.
A hring a hrana harsatna (physical problem) chi hrang hrang — in luah tur awm loh thu te, kawng chhiat thu te, chuanna tur motor hmuh zawh loh thu te, awmpuitu tur neih loh thute leh thil dang dang — hi sorkarin chingfel se la. Mahni thawhna tur hmuna kal thei miau lo chu bante pawh bantir mai awm an ni. Hna dil lai leh an hna atana nemngheh (appoint) an nih lai khan 'In luah tur a awmnaah chuan ka thawk thei ang,' 'Ka kalna tur khuaah motor ṭha taka a thlen theih chuan ka thawk thei ang,' 'Ka nuin a phal zel chuan thingtlang hmunah pawh ka thawk ang a, a phal loh hlauh chuan hlawh kiam chuang lovin ka kal lo ang,' te an ti a, sorkarin a lo pawm zel ta mai em ni le?
Khai le, thil thiang lo leh kalphung pangngaia awm thei miah lo, 'aikal' chungchang kan khel a. Sawi dan chin tawk thiam pawh a har zaw phian. Aikal hi zawng, i titawp phawt mai ang u.