Guest writer
PL Liandinga
TUNLAI KHAWVEL
A tunlai lo pawl tak hian tunlai khawvelte hi kan han ti ve hluai a, a zahthlak deuh rum rum. Zaithiam tharte leh hla lárte kan hriat tawh vak loh hi chuan kan lo tunlai lo hle tihna a ni. A tunlai lai tak hi chu ziah pawh kan ziak pha lo vang a, ziak tur pawh kan ni chiah lo. Mahse tunlai khawvelin a ken tel ṭhenkhat hi chu mahni inmualpho chung zelin han sawi ila.
Hmanlai kha chuan pawisa tihbo kha a hlauhawm pawl tak a ni. Kan pawisa ah ang ang a bo kha chuan a aia pawi kha a vang duh viau. Tunlaiah pawh pawisa tihbo chu a la pawi tho mai, mahse pawisa ai chuan kan documents (lehkha pawimawh) tihbo hi a pawi ta mah zawkin a lang a. Kan lehkha pawimawh tihbo hi pawi viau mah se, tunlai mihring tam tak chuan an lehkha pawimawh pawh an mobile phone-ah a copy an kawl vek a, chu chu sorkarin a pawm lehnghal a, chuvangin lehkha pawimawh tihbo ai chuan mobile phone bo hi a buaithlak mah zawk chang a awm ta. Mahse, phone te hi a bo palh pawha a awmna lai vel hriat theihna a la awm leh ta zel a. Chutiang bawkin motor ṭhenkhat bo te pawh a awmna lai vel kha a neitu dik tak phone aṭangin a hriat theih leh ta zel. Hun a danglam ta viau.
Tunlaiah chuan pawisa tel lova len chhuah rikngawt hi hmanlai angin a pawi tawh vak lo — miin a phone a ken phawt chuan. Pawisa faia ah chhuah hi a chang phei chuan a remchang lo zawk mah mah ta. Phone hmanga pawisa inpek dawn chuan zabi kim chiah lo nen lam hian awlsam takin a inpek theih lehnghal a, chawhmeh bazarah pawh phone hmanga pawisa inpek theihna awlsam tak tak a tam ta.
Keimahni mimal felna leh thiam bikna tel hauh lo hian tunlai khawvel changkanna hian min hrût a, changkang lo pui hian khawvel changkang takah hian kan ngaihtuah phak ngai hauh loh thil kan nunpui ta reng mai. Motor car te hi keimahni mimalin kan nei ve pha ang tih suangtuah ngai hauh lo, 1940 leh 1950 chho vela piang tam tak chuan kan nei ve ta reng mai a. Kan fel vang leh kan hausak vang pawh a ni lo, khawvel changkanna khan a rawn keng tel ve mai a, kan lo nei ve ta mai a. Hman lai, 1980 hma lama mi hausa tawntaw deuh emaw, mi lian puite emaw neih tura kan ngaih kha a mi nazawng tih theihin kan nei thei ta. Motor neih avanga intihtheihte phei chu tihchi a ni ta vak lo.
Hmanah kha chuan motor neihte kha a ṭulin a ṭul ṭhin a, a nei thei chu ropui kan tih tehlul nen; kan motor hriat ṭhin aia changkang zelah kan han chuangin kan nei ve ta reng mai. Chu chauh ni lovin tunhnai tak takah phei chuan motor neih loh te hlei hlei hi changkanna a ni tawh mah zawk mai. Motor kan duh nachhan leh kan ngaihsan nachhan chu kan duh hunah, mahni duhna hmuna kal theihna a ni a, kan duh hunah kan ding thei ṭhin bawk kha a nia. Mahse tunlai khawvel, a bikin Aizawl khawpuiah chuan a motor nei lo hlei hlei hi mahni duhna hmun hmuna kal mai thei an ni ta zaw mah. Chhun lamah phei chuan mahni motor lovin kan kal thei a ni mai lo, motor danga kal a remchan zawkna leh a hlawk zawkna a tam ta mai. Motor kawltu tam tak chu a khalhtu tur nei leh lem lo te an ni a, ngaihtuah chiang se chu motor neih aiin neih loh a hlawk zawk a, a hahdamthlak zawk bawk.
Tunlaia langsar ber leh kan hriat tak viau chu social media an tih, mipui vantlang inbiakpawhna leh thil inhrilh tawnna, kan mobile phone hmanga lo awm ta hi a ni. Hei hian kan nun a tidanglam nasa ngiang mai. Hemi hrethiam lo tan chuan tunhma, khaw ṭhenawma duh duh va sawi a, khaw danga thu dang sawi leh a, a hnu a, 'Ka sawi dan ang lovin an sawi,' tih kha a la theih reng emaw tih tur a ni a. Mahse tunlai khawvelah chuan kan sawi dan dik tak kha a hriata hriat mai ni lo, a ena en theihin a awm ta fo. Tunhma khawvel, inthup theihna khawvel kha inthup theih lohna khawvelin a rawn thlak ta a ni. Chu chauh a ni lo, sorkar thuruk thlengin a put chhuak zur zur a, Bible-in, 'Lang lo tura thuhruk engmah a awm lo,' a tih kha a takin kan chang ta a tih theih hial ang. Kan Mizo nunphunga kan chhuan ve tak pakhat, zualko kalte kha he changkanna hian a umbo vek a. A umbo satliah mai a ni lo, mi ṭhenkhat bengvar zual phei chuan la thi chiah lote hi thi angin an lo than kual a, a buaithlak chang a awm zauh zauh ta hial. Bengvar lehzual ṭhenkhat phei chuan MLA-te hi an han hriattir thuai mai a, kan Mizo tlawmngaihna leh kan politics thlengin kan social media hian a khawih nghing pha ta.
He social media khawvel hian min tuam hneh avang leh kan vantlang leh sorkar thil a khawih thuk em avang hian ṭhenkhat phei chuan, engkim hi social media aṭanga chinfel an tum ta hial emaw tih tur a ni a. Mi tam tak chuan khawi hmunah pawh awm se, an phone hi an bih reng ti ila kan tisual lo hial awm e. An kiangah ṭhu ve reng mah ila, min ngaihsak lovin an phone hi an khawih chhen mai a, an rilru chanve aia tlem hretin min kawm tih a hriat theih. Mi ṭhenkhat phei chuan an nupa nun harsatna te, an mimal thinrimnate leh chhungkaw thil thleng thlengin, a than thui dan tur leh a awm rei theih dan tur ngaihtuah lovin an tar chhuak mai zel. Kan Chief Minister hluiin, 'Nuai thum in dawng dawn,' a tih kha tunah pawh a duh tan a sawi lai kha en theih reng a la ni.
Sorkar leh vantlang thil pawh ni lo, mimal inbiakna thlengin a 'record' te hi a awm ta dah a. A engti tih hian nge maw heng thil hi a awm theih tih tur te pawh keini ang duang tan chuan a awm. He social media an tih, a bikin kan mobile phone avang hian tunhmaa thingtlang khuate kha hriatna lamah chuan a lo thingtlang lo zo tawh a. Huai tak taka sorkar thiltih dan sawiseltu tam tak hi thingtlang khaw ril taka awm, zir sang vak lote an lo ni thei ta. Khawpuia awm keini ang mi chut tam tak ai chuan heng te hian thil an hre chak zawk fo. A chhan pawh thu hrang hrang, mi bengvar tak tak ṭhenkhatin an sawi chhuahna 'Group' an tihah khan an awm a. Committee lianpui, zalen taka mi chinchang hriate leh, mi thiam tak takin an sawina hmuna tlar hnung lama lo biru reng ang an ni. An awmna hmun te, an lehkha zir sàn zawng te, an hnathawh sàn leh sàn loh te aṭanga teh ngawt theih pawh a ni chiah lo. Chu chauh a ni lo, Instagram an tih te, Twitter an tih te, Status an tih te leh video conferencing an tih te thleng hian, kan suangtuah phak bak thil a lo thleng ta tih chu keini ang rual tan chuan a hriat mai a, mahse chumi nunpui ve vek chu harsa ve tak a ni.
Hun a inthlak chak ta viau mai a. Kan ṭhenawm tlangval, eng nge a thawh tih pawh kan lo hriatpui chiah loh khan vaibelchhia te, vaibelchhetak te a lo nei thei ta tlat a. Sorkar hnathawk zingah cheng nuai khat hlawh pha an lo awm ta nual a. Chutih laiin a rethei pawl chu kan la rethei viau bawk a, a sorkar ang phei chuan pawisa kan ba hnem viau a, mi nawlpui eizawnna kawngah pawh tam tak tan chuan beidawn rum rum mai a la awl thei viau a. Chutih laiin tunhma ai chuan kuthnathawktu taima ding chhuak ta pawh kan awm ve ta nual a. Eng tak ang zel i maw?