Guest writer
PL Liandinga
KAN INRENCHEM DAWN CHUAN
Kan Chief Minister chuan lehkhapuan, a lehlam ziah tawhte chu thil pawimawh tak tak leh a thusawi tur ziah nante a hmang a, a fakawm khawp mai. British Prime Minister Margaret Thatcher khan a awm lohna pindana electric éng chhit kha a ngaimawh viau mai a, a tihlum zel ṭhin tih thu an sawi a, khawvel mithmuha mi chhe daikil kara awm keinite pawhin chung inrenchemna thu chu kan lo hre ve pha a. Khawvel ram changkanga ram hruaitu ṭhenkhat khawsak dan leh an hautak lohzia ngaihtuah chuan, kan ram hruaitute laka thikthu tihchhiat mai hi awl tak a ni. Tunhmaa kan ram hruaitute hautakzia ngaihtuah chuan tuna kan sorkar hotute laka duhthawh tihnat deuh pawh hi a la hun lovin, a kawngkal chiah lo ve thei. Thil reng reng hi tih luattuk a awm vek si a.
Hotupa berin inrenchem a tuipui phawt chuan kan ziaawm phah ngei ang tih a rinawm. Inrenchem hi kan tih ngei ngei tur a ni a, sorkar pawisa reng reng hi a hlawk thei ang bera hman tur a ni a, chutianga sorkar pawisa renchemna tel lova hmangtute chu sorkar hnathawk an nih phei chuan hrem theih an ni. Kan sorkar hrawn mek hmaa kan sorkar hrawn khan inrenchemna lam a kalpui awm thawm kan hre lo va, inrenchemna lam thu ai chuan pawisa tam thu lam kan ngaithla zing zawkin a lang.
Inrenchem mai ni lovin kan Minister leh MLA zawng zawng hi eiru lo tura ngaih an ni bik a. Hetiang sorkar hi Mizoramin kan la hrawn ngai lo bawkin a lang. Khawilaiah emaw chuan 'Cheng khat pawh ka eiru lo vang,' han tih mai te leh 'Ka tan eiruk a ṭulna a awm lo,' tih ṭawngkamte kan hria a. Mahse chutianga sawitute awm dan leh an thusawi chu a inhne rem chiah lo niin kan hre awm e. Kan sorkar hrawn meka kan MLA leh Minister te eiru lo tura an insawina erawh hi chu mipuiin kan pawm a, kan ring a, kan thlamuan phah bawk.
Kan inrenchem dawn chuan rilruah thil pakhat a lo lut : 'Penny wise, pound folly' (Pawisa nawi hmang fimkhur thiam, pawisa tam tham hmang thiam lo) tih kha. Kei phei hi chu ka mawl deuh bawk a, thil thar tehpui pawh ti lovin dan awmsa hi a nihdan tur angin kalpui ila, kan fel mai dawnte hian ka ring a. Sorkar tana hlawkna tham thilah hian inrenchem hmasa ta ila a fuhin a rinawm. Kan inrenchem theihna lian tak chu kan kawng siamna leh kan technical department te pawisa hmanna tlema tihdanglam deuh hi ni phawtin a lang. Chumi ti tur chuan Project Monitoring Committee kan nei hian mipui a tithlamuang khawp mai.
Inrenchemna kawnga mi naranin kan hmuh theih langsar ber chu Aizawl khawpui chhunga tuisem changa tui luang riral nasa lutuk hi a ni. Mi ramah chuan mimalin tuizem lian pui pui nei lem lovin sorkar siam tuidawt aṭangin englai pawhin duh ang tawk herh chhuah tur a awm mai a, chuti a nih chuan englai pawhin tuidawtah chuan tui a awm reng tihna a ni. Keini-ah chuan tuidawtah tui awm reng lovin mimalin tui dahkhawlna kan ngaihtuah a, tui sem laiin kan tuizemah ṭheuh chuan kan chhûng khat a, a vanduai deuh phei chuan kan chhung khat hman lo va. Chhungkhat nu tam tak leh chhungkhat pa tam tak hi khawi ilova an kal loh nachhan leh, an kal tlai nachhan tam tak chu tui haw laia ina awm a ngaih ṭhin vang a ni. Chuti khawpa tui haw lai ngaih pawimawh a ngaih lai chuan kan tuisemna vengah chuan, tui hi luite tui tiat zetin luikawr hrang hrangah a baw huau huau reng a. Heti khawpa tam tui kan luan raltir mai mai lai hian veng ṭhenkhatah chuan chawlhkar hnihah vawikhat chauh tui a haw ṭhin. Heti khawpa tui kan inpek daih zawh loh laia khawilai vengah emaw heti zat tui a luang riral hum hum mai hi chu hmuh a hrehawm tak zet a ni. Sorkar thar hian inrenchem a kalpui dawn chuan hetia kan tui siak chhuahsa, ualau taka hetia a luang riral mai mai hi a tihtawp dan emaw, a tihziaawm dan emaw ngaihtuah hi hna hmasa ber tur ni awm tak a ni. Tlemin han chik deuhvin tha han thawh deuh ila chu, kan tui luang riral hi a ziaawm ngei ang. He thil awlsam leh ualau bitum hmasa lo va, inrenchemna tur kawng dang ngaihtuah hi keini ang mi mawl chuan kan thiam ve lo hial awm e.
Kan inrenchem dawn chuan kan hnathawh tur Estimate kan tih hi tihdanglam a ngai hialin a lang. Kan Schedule of Rate (SoR) hmanga kan Estimate siam hi a hlawk lutuk a, vawihnih hralhchhawnte hial pawh a dàwl zo niin a lang a. He thil hi ngun taka ngaihtuaha a siam ṭhat dan zawn a ngai hlein ka hria. Tunah chuan Project Monitoring Committee te an awm tawh a, an mit tlung zana thawh pawhin kan SoR anga thawh chuan contract hna zawng zawng hi a hlawk lu lam mah vekin a lang. Chuvangin kan SoR hi kan tidanglam emaw, chumi chhungah emaw chuan eng thil emaw kan tih hi ngaiin a lang. State ṭhenkhatah chuan dan dik thlapa an thawh hian 10 percent te an hlep thei a, a ṭhenah phei chuan 10 percent hlèp phak lohnate pawh an nei. Keini lamah hian kan hlawk uchuak ta lutuk a, pawisain a daih loh chin hi a tam lo thei ta ṭhin lo a ni. Sorkar hmasaah phei kha chuan Airport sak a chim pawhin a thawktu contractor kha engtin mah kan ti lo. Airport Trolley te contractor-in an hnathawh nana an hman chhiat vek pawhin kan sorkar pawisain a thar dang kan lei leh mai zawng a nih kha.
Kan Estimate hi a sàn em avangin a hna hmutu leh a thawktu an awm hrang a, Hnam Runah te, Bhavan-ah te hna hmutu an awm a, mahse chu'ng mite chuan an thawk lo. Awmhmunah an hralh tawp a, a leitu chuan a duh leh a hralh lehchhawng a, hna hmutu te, a leichhawngtu leh a enkawltute zawng zawng hi an vaiin an hlawk vek ni tlat hian a lang a, a hna erawh chu a ṭha lo a ni tehchek ang chu, kan lung a awi meuh lo tlang chu a nih hi.
Kan inrenchemna tur dang leh chu Secretariat-a hna thawk, Under Secretary chin chung lamin MR an lo nei vek ringawt mai hi a ni. Hei hi eng dan nge ni a, India ram state dangah an ti ve em? tih ngaihtuah a ngai. Ka hriat sual loh chuan Congress hunlai khan Department-a awm Officer-ten motor te an dawng a (an hna azirin), Secretariat-a Officer te khan an dawng ve si lo va, motor dawn lah kha kan ngaisang nasa mai si a, chumi thawi nana an tih kha a nia. Mahse a hnu lamah Secretariat-a thawkte khan motor kha an dawng ve leh ta tho si a. Motor dawn te kha a hna azir ni lovin; hlawh san leh san loh aṭangin an teh ta tlat a. Chu vang chuan motor dawng bawk, MR chhawr thei bawkin an awm ta ni berin a lang. Works Department-a mite hian chutiang MR chu an insiam chawp chho ve ta a, Police lamin an han ti ve bawk a. A tu nge ching hmasa ber tih pawh hriat theih lohvin anmahni leh anmahni an inentawn kual a, hetiang hi Department ṭhenkhat leh Secretariat-ah an ti ta zel mai niin a lang. Keini aia State hausa leh changtlung zawkte tih ngai loh thil, state danga chinchang hre deuhte hriata sawi zahthlak takte hi kan lo ti reng ni maiin a lang.
Kan inrenchem dawn a nih chuan kan tih ṭhin tam tak kan tih loh a ngai dawn a, kan tih ngai loh thil tam tak kan tih thar a ngai dawn bawk a. Chu chuan eng eng emaw a nghawng dawn a. Mahse thil dik leh ṭha kan tih dawn chuan sawiselnate kan dawlh zawh ve a ngai ngei ang. Tu huat mah hlawh lova ro ṭha tak rel tum hi chu kan awm dan ngaihtuah chuan, thil theih loh tluk a ni tih kan hriatreng a ṭul awm e.