PAWISA HI AWM TUR A NI - MAHSE A AWM SI LO

Kan Budget leh kan pawisa dinhmun han sawi hian a nuai bi pawh ni lo, a maktaduai bi pawh ni lo, a vaibelchhe bi hian kan State sorkar pawisa chungchang hi kan sawi ta a. Keini ang mirethei tana vaibelchhe tamzia hriat hi a harsa ngawt mai. Vaibelchhia meuh hi chu tam tak a ni.

Chheprelh hauh lovin, a hlawma awmze nei lova pe chhuak hauh lovin pawisa hi hmang ta ila, keini ang duang hi chu eng hna pawh min thawhtir se kum khat chhung pawhin kan hmang zo hman lo mai awm mang e tihtur a ni. In pawh sa ila, kawng pawh lai ila, rin ai takin kan hmang rei zel mai ang.

Vaibelchhe tam tak kan nei ṭhin a, mahse hnathawh nan ni lo, engtin tin emaw kan insalem diat diat a, a kal ral zung zung a, kan Budget chuan a daih lo ta zel mai a. A kal ralna lam enzui mang hauh lo hian lungawi tak hian, ‘Sorkarin pawisa a nei si lova,’ te hi kan ti ve hep hep mai ni berin a lang. Vaibelchhe tela kan Budget kan sawi lai te, kan sorkar chhiarkawp chu vaibelchhe tela kan chawh lai te chuan kan harsatna tam tak chu tuihawk luankawr tawphnawk lutuk, uih vut vut te, kan kawngpui bumboh lutuk, mihring lu tia tia lungtum pawh a mikhual loh tawpna khawpa khuar leh binawk te a ni a. Inkal pawhna lei, luikawr chunga indawhkai, thirzai leh thingphel hmanga dawhkai, inthen lawp lawp thei te pawh a ni.

Heng kan harsatna ti a kan sawi tam tak hi siamṭha turin pawisa rin aiin a ngai tam lo. Ṭhenkhat phei chu cheng sing bi lek leka siamṭhat mai theih a ni a. Tuihawk luankawr tenau deuh, kum tluana tuihawk leh tawphnawk intialtualna uih vung vung siam-
ṭha mam parh tur hian rin aiin pawisa a ngai tlem daih a. Kan veng titawptu, kan khawpui hmel tichhe em emtu tam tak siamṭha tur hian vaibelchhia chu sawi loh, a maktaduai pawh sawi loh, a nuai bi pawh hi a nihdan tur dik takin, mi rinawm kutah, pelhe awm lovin fimkhur takin han thlauh ta zeuh zeuh ila chu he Aizawl khawpui hi a fel duak hialin ka ring.

Kan pawisa hmandan hi nei lo hle si hian kan uluk thei ngang lova. Kan rilruah hian hmang fimkhur thei lo leh hmang dik thei lo anga inngaihna lian tak hi a awm tlat niin a lang a. Pawisa kan hman dawnin kan rilruah ‘contract’ tih a lo lut a. ‘Contract’ reng reng chu a enkawltute lam hian chhe tura ngaihna lian tak kan nei sa tlat a. A sorkarna chelhtu leh thuneitu, ram hruaitute pawhin beisei san loh hi kan inzirtir ta em maw ni tih tur a ni. A sem lai aṭangin kan han duhdah phawt a, (a thawk tak tak thei tur kan ngaihtuah duh hauh lova) chutah a endiktu turte an han rintlak vak lo chhunzawm a, chumi hrereng chuan a thawktu tam zawkin zahna nei hauh lovin chhe taka thawh an han hnial lo leh a, chutah a ṭhat leh ṭhat loh inzawh fumfe emaw, endik fumfe emaw a awm leh hauh lova. A tira pawisa lianpui kha a zuih thla tawlh tawlh a, a tawpah chuan ningnel zet zetin a chhuak zung zung a, a pawisa erawh a zo ve vek ṭhin si.

A nihdan tur ni pha lo lutuk tlat zela pawisa hman takah chuan engmah hian kawngro a su thui thei ta lova. Pawisa awm ṭeuh kha a zo vek nain a thawh chhuah hmuh tur a awm ta lova. Pawisa tam takin hmun hran hranah thawh chhuah fumfe a neih tak lohvah chuan pawisa chu a awm lo ta zel mai a ni.

Tlem lai khan kan vengah tuihawk luankawr zawng zawng siamthat hna an rawn kalpui a, kan lawm a, a pawisa a tam tham tehlul nen a tawpah chuan, ‘An siam ve a ni lo’m ni?’ te kan inti kual ta mai mai a. A kalphung zuihdan chu hetiang deuh hi a ni:

1. He hna hi chu ka dil pawh ni lova min pek a nia. Kan damlo min enna alawm.

2. Helai hi chu a drawing anga kan tih dawn chuan a zim zo vek dawn a chutiang chuan ti lo mai rawh an tia.

3. A chhuat hi lung phah a ngai lova lung chang sa a nia.

4. A pawisa hi a tlem lutuk a, a hlawk dawn lova.

5. (Endiktu lam aṭangin) Kan hriatpui ve chiah lova a tih theih vak loh.

6. (Local Council aṭangin) Engmah min hrilh ve lova lo inrawlh a rem lo.

Nuihzatthlak zawkin hna tam tak chu a zuihral der a. A tira nuai tam tak, veng pakhata tuihawk luankawr zawng zawng siamṭhat vekna tur kha a zuzi ta hle mai a. A drawing ang lova ti thei lo khan a drawing lo ang pawhin engmah a ti chuang lova. A chhuat lungphah ngai lo chuan a lung awmsa te tal chu han chul mam se ni tur hi a nia. ‘Helai leh helai inkar hi i thawh tur a nia,’ ti a pawisa pek thlap hnuah, ‘Min duhsak a, a lawmawm a. Khawnge engemawzat tal hi chuan mittlung takin ka’n thawk teh ang,’ ti ta lo chuan ‘Thawk lo pawh ni ila a pawi lo,’ tih rilru puin kan ding poh ul mai a. A endiktu tur lam lah chuan Technical mi ni ve chung siin an sawi chu kan awih a, a dik leh dik loh chian hlei lovin, ‘Chuti khati chuan an ti tlat a,’ kan ti sa a. A tir lama ruahmanna leh a tawpna chu inpersan tak a ni tawh.

Mihring kan mawlna hmunah chuan zahtheih lohna level hi a sang tawlh tawlh niin ka hria a. Hmasawnna hna kan ngai pawimawh lova, mipuiin kan ngaihven lo. Chu ai chuan biak-In lama kan inkhawm kan hlim leh hlim loh te, kan kohhran huat zawng leh huat loh zawng te, khawtlang tana thil mawi lo ni a lang thei thil thleng zen zen lo tur te, a tawi zawngin hmasawnna lam kawk lo thil deuh hlir hi kan ngaihven a. Kan lawmna chu tawngkam tha te, pungkhawm leh pawl engemaw tana pawisa tlem te te, zabi te, sang bi te han thehchhuah mai te a ni a. Hmasawnna tur thil tih tak taka beihna lam kan ngaihven lo.

Kan State sorkar Budget aṭang hian a engamah hmain a fatuho, sorkar hnathawkte hlawh leh inrelbawlna (motor, petrol man, Travelling Expense, Computer leina, Medical Re-imburse-ment etc) lamah za zela sawmriat chuang (84%) chu a ral nghal vek a. Chung thil chu mipui tan khawih ve emaw, beisei emaw a thiang lova. A kaptu sa ang maia chheh hran nghal nalh tluk hial a ni.

Vaibelchhia kan sawi hian chumi hmun ruka thena hmun nga dawn lai chu mipui tan khawih thiang lo a ni nghal a, chuvangin kan pawisa chungchanga vaibelchhia hi mipui tan vaibelchhia a ni tak tak lo.

He thil hi kan awmphung a ni laklawh a, ni hnih khat thila siamṭhat mai theih a ni tawh lova. A pawi ta ber zawk erawh chu kan pawisa pumpui
aṭanga hnathawhna tur kan neih chhun, 15% lek pawh chu kan hmang daihzai lo ta tlat a. Thal chhung zawnga min titenawmtu ber, tuihawk luankawr, kan kawtkai maia awm kan siam pawhin intihderni hmang ang maiin fiamthu kan thawh emaw tih tur reng a ni mai a. Van arsi piah lama awm Pathian betute hian kan kawtkaia thil thleng mek pawh kan hmu chiang lo peih ngawt mai. Kan kawtkaia mi mah chuti a nih chuan khaw thenawm nena kan inkar kawnga thil thleng te, kan tui lakna tur pawisa hman dan te (Champhaia chawlhbuk cheng nuai tam tak senga kan sak te ang te) chu mak satliah pawh ni lovin rapthlak tham a tam hle a. Chuti a nih takah leh kan siam hmasak apiang a chhiat hmasak zel si chuan -

Pawisa chu a awm, mahse kan nei lo a ni.