SORKAR HNA

Sorkar hna hi a thawk thiam lo pawl tak ka nih ka ring. Kum 32 ka thawh chhung khan vawi khat chiah ka kaisang a, ka dinhmunah khan mi fel deuh dang chu awm se vawi thum tal chu an kaisan ngei ka ring. Mahse lungawi ve angreng zetin ka thawh tur hun chhung thawk tho siin, keima duh thu tho bawk siin ka pension a. Nuam ti angreng takin ka thawk a, lawm takin ka pension a, ka pension hnuah ka thawh ve laia ka awmdan ka thlirin fel lo hlein inhre mah ila ka lawm ve thin.

Tunlaiah kan sorkar hna hriat dan hi ka hrethiam ta chiah lova, kei aia thiam leh fel tak tak thenkhat hian sorkar hnaa thil awm thei lo anga lang hi thil tih awm takah an ngai tain ka hria a. Kei aia an felzia leh thil an hriat zauzia te ka ngaihtuahin mak ka ti ngawt mai.

Mi thenkhat chuan sorkar hna hi miin a hmuh tawh chuan a thawh theih hauh loh emaw, a thawh peih miah loh pawhin a chelh reng thei angah an ngai niin ka hria. Thenkhat chuan zu te an han in nghek mai a, hotute pawhin an zu in nasat luat vanga hna thawk thei lo an ni tih an hre ngei a. Mahse mahni inthunun theih loh vanga natna insiam chawp te pawh inbantir te hi a thiang ta lo em maw ni thawk thei hauh lo mah se thawk anga awmtir hram dan hi kawng hrang hrangin an zawng kual a. A chang leh an aiawh tur ‘aikal’ an la a. A chang leh bantir si lo, chhawr thei bawk si lovin engtin tin emaw hlawh an pe ve reng a. A sorkar hna vuantu ber lah chuan tharum hmanga Office chhungah buaina te a rawn siam a nih em loh chuan an kawl mai mai a. Chutiang mite laka thununna leh sorkar hna zahawmna vawn tum lova tha en mai mai thei te chu mi fel angah kan ngaia ta ni hialin a lang. Chung mite hlawh chu mipui pawisa, sorkar pawisa atanga pek an nih avangin a tuartu chu mipui kan ni tih kan hrethiam duh tawh lo. Chung mite chunga dan anga hremna lek kawh lotu nih tum hlir Officer leh Controlling Officer an inthlak kual a. Han en reng reng pawh a hnathawk tlak lo tur khawpa hmel him lo an put a, an chet dan leh thiamna pawhin engmah a tih theih loh pawhin an sorkar hna hmuh tawh kha chu an an thi a nih ngawt loh chuan an vuan kumkhua turah kan ngai ni ta berin ka hria. Thenkhat phei chuan an thih palh pawhin an aiah an chhungte zianga mi tu emaw tal lak ngei ngei turah an la ngai zui.

Thuneihna hmang duh lo leh hmang thiam lo leh hmang ngam lo sorkar officer lian kan tam ta hlein a lang. Kan sorkar hnathawk lian, Secretary te, Addl. Secretary te leh Joint Secretary zingah pawh hnathawk thei hauh lo khawpa zu in nasa Peon emaw, Driver emaw, LDC emaw, Field Staff eng chi pawh bantirna tur khawp a thuneihna hmang thiam lo kan awm nualin ka ring. Mi thenkhat an fakna leh mi thenkhatin anmahni an infakna thenkhat chu, ‘Tumah a ziak chhe lo,’ ‘Tumah ka ziak chhe lo,’ tih te a ni. Mipui pawisa hlawh atana la reng chungin eng ang pawhin sorkar hnathawk khawsa se hrem lotu nih ngar ngar kan tum ni berin a lang. Mahse chutiang chu kan sorkar hnathawhna dan bu (Service Rules/Conduct Rules) lamah chuan a inziah dan a ni miah lo.

Mahni hnuaia mite enkawl chungchangah kan Officer tam tak hi chu an hlauhawm lo — action lak dan thiam miau hek lo. An sorkar hna hriatna leh an thiamna leh an rilru kalphungin misual hremna khawp a daih lo ni berin ka hre thin. Tumah hrem lo, tumah fuih phur lo, tumah chawimawi lova sorkar hna thawk ve mai mai Officer, tih thiam tak tak leh tih ngam tak tak nei lova nihna sang ve ur si hi kan awm nual. Heng Officer te hi Mizoram thanmawhbawk an ni. Hrem ngei tur pakhat hrem loh hian midang sawm aia tlem lo a tihnual.

Ka thawh ve lai khan kan Department Officer ve tho chuan buangbar takin hna a thawk a. A pawi khawih kha a chi hrang a tam angreng a. Naupang ei tur nutrition te kha a sem fumfe lo emaw, sem siin a chhinchhiah dan dik lovin a ti emaw ni ngei tur a ni, khaw hrang hrang chan tur te kha ni li ni nga lekah sem zo vek angin a inziak a. An ziahna lehkha atang khan dawhkan atanga tih patawk chhuah a a semna lehkha siamchawp tih hriat tak maiin a awm a. Vaccine dahna tur vurbawm (fridge) te kha a tuiek tler tlur a, chutiang bawkin bike pawh in hnuai kudamah an tung tuiek vek tawh a. Chungte chu, ‘A la tha a kan la hmang reng’ a ti lui tlat a. Ka en vek a, ka ziak vek a. Ka report atanga a landan chuan mantir emaw, bantir emaw nghal mai awm a ni. Mahse Secretariat lamah tap chungin a lo va insawi khawngaihthlak a. A titu tur khan a hna a thiam lo emaw, a ti zel peih lo emaw a ni ang, ‘Ka khawngaih,’ a lo ti pek a. Eng ti maha hrem lohvin a chhuak. Kha Officer hrem lotu khan mipui pawi nasa tak a sawi a ni.

Miin sorkar hna a hmuh tawh chuan eng ang pawhin awm se a hna chu vuan reng tura ngai Officer te hi chuan Pathian khawngaihna pawh hi an hrethiamin ka ring lo. Sorkar hnathawk te awmdan tur leh enkawlna dan bu, FR & SR mai mai pawh hman khawp chhiar thiam thei lo chuan Pathian khawngaihna leh hmangaihna kalhmang hi an hriat a rinawm loh. Dawihzep vanga dan kenkawh loh hi ngilneih vang a ni lova, Pathian hmangaihna lantirna a ni hek lo. Chhawr theih loh hnathawktu leh thawk duh lo pawh bantir thiam lo Officer kan ngah lutuk ni te pawhin a lang. Kaisan dawn a phu em em a inhria, mawhphurhna tih tham deuh lak dawn a thiam lo leh thei lo leh ngam lo nih pawh zak leh miah si lo sorkar hnathawk kan kawl nual.

Hetiang deuh hlek hian natna leh harsatna dang thuah pawh a ni. Sorkar hna duhin kan vir hut hut a, mahse miin a hmuh fuh tawh hlauh chuan hrem emaw, bantir emaw a tan a hlauhawm lo. Kan Secretariat-ah hian hrem loh hram dan leh an dil loh chung chung pawh a ngaihdam hram tum Officer, midang chunga action la thiam vak lo leh la ngam lo an awm nual ni tur a ni. Hetianga kan sorkar hna tizahawm lotu bul ber te chu sorkar hnathawk lal pha chin leh kan politician te an ni. Kan Chief Minister hrawn lai mek hian Indira Gandhi a ven lai khan engtinnge VIP Security chu an tih bik tih ka zawt a. Ani chuan, ‘A, thil harsa a awm lo, engkim mai hi common sense vek a ni mai,’ a ti mai a. Kan sorkar hna pawh hi chutiang deuh chu a ni. Depde tak mai leh dik lo taka thawktute reng reng hi chu sorkar hnathawk enkawlna dan bu (Financial Rules, Service Rules & Conduct Rules) han chhiar ila, a hrem dan tur a lo inziak vek zel. A pawimawh hmasa chu dik tak leh rinawm taka thawh a tul tih hriatna leh ngaih pawimawhna a ni. Sorkar hnathawk te hi rinawm tak leh inpe tak (absolute integrity & dedication) a thawk tur an ni.

Sorkar hnathawk tuin emaw depde tak mai leh verther taka thil a tih apiang hian engemawti zawng talin mipuiin kan tuar ngei ngei a ni tih hre pha lo, mahni hamthatna um kawnga ngal chak pui pui sorkar hnathawk sang fu fu thenkhat an awm. Chung mite chuan aikal lak te hi thiltih awm tak leh remruatna fing takah an ngai thei. An ngaihtuah dan chuan tun maia harsatna awm anga lang, tu emawin a hna a thawh peih loh emaw, a hriselna avanga a thawh remchan theih loh thu a sawi a, aikal viak tha deuh han lak thauh mai te hi finthlak hlein an ngai ang. Mahse hun a kal zel ang a, midangah a kangkai zel ang a, kan ram hi thamna leh vertherna hman ngei ngei ngaihna hmunah a hnuk lut thei a ni tih an ngaihtuah pha tawh lo. A tawpah chuan mitthi tawh thlengin aikal lak theihna ramah kan chhuah tak hi. A lungchhiatthlak lai ber pakhat chu chuti chunga Dikna leh Felna Pathian, ngawrh taka betu anga kan la inlantir leh zel hi a ni. Kaisan dawn chuan kan chunga thleng ngei tura ngai, midang hrem a tul chuan kan pawi khawih lam ngaihtuah hauh lova kan chunga thleng ve lo tura ngai leh tlat si kan awm nualin a rinawm.

Natna benvawn avanga kum hnih te hna thawk lova kan awm chung pawh a kan Earned Leave te, kan Casual Leave te, kan Half Pay Leave te leh Duhsakna avanga ngaihhnathiamna tam tak dawng a kan awm tawh hnu pawh a tihngaihna a awm loh hnu pawh a aikal la chhawr zel tura inngaihna rilru kan la nei cheu hi chu rilru lam natna zinga chhiar tel tur ni hial awm a ni. Aikal latu ACR ziah dan tur te hi min hrilh thei awm se ka duh a. Aikal latu Seniority chhiar dan tur hi min hrilhfiah thei awm se ka duh a. Aikal latu aiawh tur lak dan tur fel tak sawi tur hria hi awm se an sawi ka ngaithla chak — aikal latu lak tur nge, Controlling Officer siam fel tur nge, Appointing Authority thuneihna nge, Director thuneihna nge, Secretary nge a changtu Minister nge Unit President zawk em ni, nge Block hruaitute remtihna lak a ngai dawn? Nge a veng/khaw neitu Local Council/Village Council Chairman nge YMA President? Aikal la thei tur hian eng chen nge service neih ngai? Aikal chuan hrem loh theih loh pawi lo khawih ta se tu ber nge hrem tur ni ta ang? Ngaihtuaha tur a tam lutuk. Aikal lak hi thil awm thei ni ta se aikal te awmdan tur ziahna hi kan buatsaih tawh reng em?

Eng pawh ni se kan sorkar thar hi chuan sorkar hnathawkte lakah hian rinawmna (absolute integrity) phut ngam sela, sorkar hnathawkte pawhin rinawmna nghet tlur nen sorkar hna hi thawh tur a ni tih hria se a lawmawm ngawt ang.