SORKAR HNATHAWH

Tunlaiin aikal lak chungchang buaipui mek a ni a. Tunkar chhung hian aikal zawng zawng report fel vek tur ni awm tak a ni. Hetih lai hian mi ṭhenkhatin kan sorkar hian aikal hi a tihtawp theih tak tak an ring meuh lo ni awm tein a ngaih theih a. Kei ka lo ngaih ve dan chuan aikal lak tihtawp hi thil harsa turah ka ngai teh vak lo. A aia harsa zawk fe, ‘eiruk loh’ pawh tum ngam sorkar tan chuan aikal lak tihtawp hi thil buaipui tham lutuk turah ngaih tur a ni lo vang. Mi eng emaw zat an tihtawp hnuah chuan a bak hi chu amah leh amah pawh inhril chho ve lo thei lo turah ka ngai a. A ṭhen titawp si a, a ṭhen tihtawp leh si loh hi thil buaithlak tak a ni thei. Chuvangin aikal tihtawp hi a tuma tum ngam sorkar tan thil harsa vak turah ka ngai lo. Aikal hi thil thiang lo leh dik thei lo, sorkar hnathawhnaa tih thiang lo, kan inthlahdah leh kan mawl avanga kan chin ṭhan mai mai a ni a. Aikal latu tan hian sorkar dan ṭanchhan engmah a awm miah lo va; chutih ahnekin an lo indah ve ngawt kha hrem tlak an ni ngawih ngawih zawk.

Mi ṭhenkhatin sorkar hna thawh dan tur kan hmuh dan hi chu a dik tawh lo viau mai a. Kan sorkar hrawn ṭhinten sorkar hnathawk an zuah khawlo lutuk deuh tawh a, chuvangin sorkar hna kan thawhdan tur kan hmuh dan hi a dik lo thui hle tawh niin a lang. Mi ṭhenkhat chuan tuin emaw natna a tawh a, hna thawk thei lova a awm tlat si chuan aikal lak phalsak chu sorkar tih turah an ngai ringawt thei. Mahse sorkar danbu (Service Rules) lamah aikal lak theihna khawiah mah a awm lo va. Appointing Authority ni hauh lovin sorkar hna thawk tura dan lova mi dang lo dah ve ngawt chu sawi loh, Certificate rinhlelhawm deuh nei pawh thubuai siamsak theih an nih lai a, aikal lo lak ve ngawt hi ngaihdam harsa tur tak a ni. A hnathawh theih loh chhan chu natna vang a ni emaw, zu ruih vang a ni emaw, chhungkaw buaina vang emaw a nih pawhin sorkar chuan, aikal lak phalsak chu a tihtura ngai tawk kan awm nual. Zia lo tak a ni. Hnathawk thei lo emaw, hnathawh tum lo hrim hrim emaw chunga sorkarin thuneihna leh thununna lek kawh tur a nihna lam ngaihtuah lovin, chawplehchilha intih buai loh dan ngawt zawn hi kalphung himdam lo tak a ni. Tu te emaw chunga sorkarin dan baka khawngaihna a lantir chuan nghawng ṭha lo tak a nei thei tih ngaihtuah pha lova tun maia awlsamna chiah chiah ngaihtuah hi a fel lo hle.

A nihna takah chuan sorkar chuan a hnuaia thawkte chu a ṭul phawt chuan Office hun chhung (9 AM - 5 PM) piah lamah pawh a chhawrin hna a thawhtir thei. Chu chu sorkar hnathawkin hnial theih a ni ngawt lo. Chu chauh a ni lo va, sorkar hnathawk hian chawlh (leave) nei reng mah se, sorkarin a lak a phal lo tlat thei (Leave is not a right). Chutiang a nih nak alaia sorkar hnathawh dan inziahna bua awm reng reng lo leh thiang reng reng lo, aikal lak te hi chu a tiha tih ngeih loh, football khelhnaa ‘Vawithum corner chu penalty,’ tih dan, kan naupan laia kan venga kan hman ang chauhva rin tlak loh leh tih âwm loh a ni. Mi state-ah aikal va lak tum ila, emaw, mi state-in hria se emaw, nuihzatbur kan nihna tur mai mai chiangsa a ni. Hetiang thu vawiin thlenga kan la chai hi a zahthlak a, mi pangngai âwm fu fuin sorkarin a tih tak tak theih kan han ring lo te hi a mak ngawt mai. Sorkar Officer puitling china ngaih, CMO te, DEO te, Under Secretary te leh Headmaster meuh ni pha te pawh aikal lak hi tih awm taka ngaitu zawng zawng hi chu, sorkar hna kalhmang tlangpui hrilh ṭhat leh an ngai hial law maw tih tur a ni.

Hetianga aikal kan buaipui tak nachhan hi chu hetiang vel hi a nih a rinawm : Tu emaw, chhungkaw harsa ve taka mi, hna sang lo tak thawkin natna khirh deuh a tawk a, an khawngaihthlak em avang leh an thikawm loh em avangin a chunga thuneitu chuan a khawngaih a, remchang angreng takin a aiah a fanu emaw, a fapa emaw a kaltir a, hotute hriat lem lohvin chutiang chuan an lo inṭanpui a. An dinhmun thlirin tu mahin an thik lo va, tih ve pawh rei tak chhung chu an tum lo. A phalsaktu pawhin mi ngilnei nih a hlawh a, a tihsakate tan pawh malsawmna a ni a, hotute tan pawh mit khamna tham a awm lo va, an thawhpuite pawhin an thík hek lo. Mahse chu tihdan chu a lo darh zau zel a, kum sawm te, kum sawmhnih te a lo ral chuan mi sangthum chuang zet chuan aikal an la ta mai a. A ṭhen chu anmahni in leh lo, khaw hran daihah awmin headmaster ni chungin dawr an nghak veng veng mai a (chutiang chu hriatchian angreng fe pakhat ka nei nghe nghe), chutiang deuhva titu ṭhenkhat chu Aizawl khaw chhunga thawk an ni a, natna nei hauh lo leh in chhung khawsak harsat vang pawh a ni tawh hek lo. Chutiang chuan mi chi hrang hrangin aikal an la ta nuaih nuaih mai a. Sorkar thar, ZPM pian hma phei kha chuan aikal lak nachang hre lo chu mi mawl chan an chang lek lek hman tawh hial ang; tih khawpin aikal lak chu a hluar ta a. Hetia ZPM sorkarin hetianga a’n tih takah hian mi ṭhenkhat phei chuan leave an la nghal a, sapramah te an kal daih tih thawm a awm.

Kan sorkar hna hi hmuh tuma kan beih nasat peih ang hu leh, kan thawhrim dan aṭanga teha kan hlawh tam si zia ang hu aiin; a hmu tawhsa ṭhenkhat hi chuan kan zahder lo hle mai. A zia lo ngawt a ni. The Frontier Despatch chanchinbuin a sawi dan chuan aikal lak chhan hi mak tak tak a awm a : Hnam dang pasalah a nei a, an state-ah a awm; Delhi-ah a pasal bulah a awm; Missionary nupui, vai ramah a awm; a kaisang a, a mawhphurhna a lak zawh loh avangin a aiah mi dang chhawr a ni; amahin fit lo a inti tawh a; amah a lak tlak loh avangin a fapa a kal; TNT-ah a awm; ruih theih thil ti nasa a ni a, chuvangin aikal laktir a ni; chhungkaw sumdawnna avang. Heng lo pawh hi aikal lak chhan tam tak, sorkar hna rinawm taka thawk mekte tana tui loh rawihna tham a awm. Heng zawng zawngin a kawh ber chu kan inawpna dul lutuk leh kan dawihzep lutuk hi a ni. Dawihzep han intih tawl mai hi dik teh meuh mah se, kan dawihna chhan ber pakhat chu hriat tlem vang a ni chawk. Sorkar hna hi kan hre chiang tawk lo va, kan mawhphurhna kan hrechiang tawk lo va, kan zahawmna tur kan hrethiam tawk lo ni ngei tur a ni.

Sorkar Officer te, ram hruaitu politician te hian dikna leh rinawmna hmangin ro kan rel ngam lo va, a tiha tih reng reng loh tur leh thil thiang hauh lo, aikal lak te kan phal a. Heng hi hriat tlem vangah kei chuan ka puh. Dik lo tih hre reng chung pawh a miin an nawr avanga hnial ngam lova aikal laktirtute hi an demawm ka ti a, sorkar inawpna (administration) kengkawh zo lovah ngaih tur an niin a lang. Hnial tlat chung pawha aia lalin an tih tlat avanga kan dang zo ta lo a nih chuan a ziaawm deuh, mahse dan pawh tum lo, dan tum nachang pawh hre lo kan nih lek phei chuan; Officer dawihzep leh ‘integrity’ nei lo kan ni tihna a ni.

Kan sorkarin aikal hi tihtawp a tum chuan a titawp thei ngei ang tih ka ring a, ka beisei bawk a. He inawpna chungchanga kum 30 chuang dik lohna lo inchhek khawl tawh hi kan sorkarin a titawp a nih phawt chuan, tu emaw te kum tam tak rorel tawh emaw ai chuan a thawh hlawk phawt awm e.