Guest writer
PL Liandinga
SORKAR DEPARTMENT
Kan sorkar hlawhtlin leh hlawhchhamna hi sorkar Department te hnathawh danah a innghat a. Sorkar Department te hi kalphung nei an nih laiin kan Secretariat administration leh kan sorkar hotute hawiher leh, thu vuakthlak danin thui deuh mai a thunun leh bawk a. A nihna takah chuan sorkar, Ministry hian eng pawh ti dawn se, a kut ke chu sorkar Department te hi an ni a. Sorkar Department te chungah chuan sorkar (Ministry) leh Secretariat administration chuan thuneihna an nei a, an ni tin hnathawhnaa va inrawlh chiah si lo hian Department chu Ministry leh Secretariat hian thui tak an thunun tlat a ni. Ministry leh Secretariat chuan kalphung ṭha nei turin Department te chu a kaihruai thei a. Ministry leh Secretariat pawmpuiin Department chuan kalphung dik leh ṭha a chher chhuak thei bawk.
Sorkar Department te hian kalphung ṭha tak neih hi an tihtur a ni a, chutiang kalphung nei chu Department fel leh inrelbawl ṭha an ni a, chutiang nei lo Department chu department khawngaihthlak an ni chawk. Kum 40 dawn lai state kan nih hnuah tihdan phung fel tak nei lem lo Department kan la awm cheu niin a hriat a. A tir aṭangin Ministry inthlak apianga phu suau lo tur hian kan sorkar Department te hi lo inrelbawl fel se chu, vawiinah chuan kan hahdam tawh viau ang. Department head ṭhenkhat chuan Ministry thar a lo din apiangin anmahni changtu Minister te chu an duh duha rorel thei leh rorel tur, an sawi ang apiang Department Officer leh Staff ten a kawi a ngila zawm zel tur angin an hriattir a. Policy leh kalphung lian tham chungchangah chuan chutiang chu Department Officer leh staff ten an bat a nih laiin, thil te tham te te Minister inrawlh kher lohna turah pawh Minister thu thua thil tih tur angin an lantir a. Chu chuan kha Department kalphung la hre vak lo Minister ṭhenkhat chu a tihuangtau uchuak ta ṭhin a. An duh duha thil ti thei emaw an intiin an tihdan chu sawisel thiang lo leh ṭha ber angin an ngai a. Chutianga an inngaih tawh chuan Department hotute khan an bawl vak vak a, chumi karah chuan an duhzawng an ti ve zel a. Chutiang inchherchhuan vel chuan kan sorkar Department tam tak hi a tipiangsual ti ila, kan sawi sual hial lo vang.
Tun hma Police laknaah te khan ram hruaitu lamin duhzawng thun bawk, Police hotu lian ten thun bawk, a ṭhen phei chu Police a tling zo lo tur, san zawnga tling lo te kha tute emaw chuan an thun ta zel a, a tua mah kha insawisel tur an awm loh tawn ve ve takah chuan kalphung ṭha kengkawh thei lovin, an intilawm tawn ni ngeiin a lang. Ruihhlo ngawl veite pawh an thun a, mi ṭhenkhat, chutiang thun thei deuh deuhte pawh hmuh aleh hriat ve chin chin pawh kan nei nual. Ṭhenkhat phei chuan an hre tam ngawt ang. Heng zawng zawng hi kalphung fel neih loh vanga thil lo thleng a ni a. Tling leh tlâk zingah rau rau duhsak zawng neih chu thil awl tak leh awm thei tak a ni a. Mahse tling lo tihtlin luih thlenga thil a lo awm takah chuan, mipui tan harsatna a lo ni ta ṭhin a. Hmelhriat ṭha nei ve lo tan chuan sorkar hna reng reng chu a hla ta duai mai a. Hna thar a awm reng reng chuan hmelhriat leh sawipuitu zawngin mipui hi kan vak huai huai ti ila, kan uar lutuk kher lo vang.
Department zawng zawng hian posting leh transfer thuah te kalphung neih awm tak a nih laiin kalphung nei fumfe lo, ‘Duhsakna tehfung’ deuh ringawt mai hmanga hman aṭanga posting and transfer lo kalpui tawh department te hi awm theih tak a ni. Banking Service-ah te leh MCS-ho zingah te hi chuan kum thum hi post khat a awm theih hun chhung tura ngaih a ni a, a fel angreng viau mai. Tlema pelh deuh chang leh tlin loh chang awm mah se, a ziaawm hrim hrim. Mahse eng chen nge awm tur tih bithliah chin pawh awm hauh lohna Department-ah chuan thunei thei apiangin an duhdan danin thil a kalpui theih a, chu chuan harsatna a siam ṭhin. A ṭhen chu awmna ngaia kum sawm awm tawh, han sawn chhuah dawn a mei kawha ṭang an awm a. An awmna hmunah hmasawnna an thlen lo va, an in leh lo benbelna a nih vangin an awmchilh tlat lawi a. A ṭhen chu ‘Hotuten min transfer ve tawh em ang chu,’ tih nghaka kum sawm awm te an awm leh a. Hmun hrehawm a nih avangin hotuten mi dang dah tur an hriat loh avanga tuar ngat ngat an awm thei bawk.
Kan ZPM sorkar hi chuan kalphung fel a neih dawn chuan Minister ṭheuhte hian, an chan Department-ah hian Posting & Transfer Norms emaw, Rules emaw siam se la a ṭhain a rinawm. Dan a awm loh chuan a tawpah duhsakna hmanga rorelte a ngai a, chu chauh ni lovin duhsak lohna hmanga rorel a ngaih chin pawh a awm thei. Dik tak chuan tun hma kan sorkar kal tawhte zawng zawng pawh khan posting & transfer norms hi lo siamsak hlawm se la, anmahni pawh an hahdam ang a, an inrawlh lohna tur chinah fel takin an inthiarfihlim thei ang. Hetianga Rules emaw, Norms emaw awm lohnaah chuan Minister leh Director te tana hnial thiang mang lo mihring hmangin an nawr a, a dawngsawngtu tan a hahthlak chuangtlai mai mai a ni. Posting leh transfer chungchang kher lovah pawh Department azirin kalphung hi neih mai a, hotu lian te hnen thleng kher lova thil tihdan hi awm mai se la a ṭha ngawt ang. Kan sorkar liam taah khan in hmun dilna emaw ni kha Minister thlenpui loh chuan a theh luh theih loh emaw ni, a lak chhuah theih loh emaw ni khan ka hria a. Kan ram hruaitute hi an taima ka ti ngawt mai. Posting and Transfer te hi Director hova tihfel vek theih awm tak hi, Minister hnen thlen kher ngai ang hian kan khawsa tlat a, a mak ka ti. Mizoram pumpui ngaihtuahtu tur leh kan vaia aiawh zo tur hnena LDC transfer thu te, Officer tenau deuh transfer thute kan thlen chhen hian keimahni leh keimahni kan insuih té mai mai niin a lang a. An ngaihtuah tur dik ngaihtuah hman lovin hotute kan tiluhai mai mai niin a lang. Amaherawhchu kan thiltih chu duhsakna uchuak tel lo, huatna tel lova a kal theih nan ‘Norms’ leh ‘Rules’ fel tak neih ni se tih mai a ni.
Ministry inthlak apianga danglam zel ringawt lo tura kan sorkar Department inrelbawlna kal tluang pangngai hi, kan chheh fel loh chuan ṭtul tehchiam lovah kan inpal luhai thlawn mai mai a. Minister te hi chuan kan kalphungin a hawi zawng tur leh thlekna lam hi a ngaihtuah ang a, kan awm dan pangngai aia ṭha zawka kan inenkawl theih dan tur hi kawng hrang hrang an ngaihtuah ang a, hmasawnna kawnga kal dan kan zawng ang. Chuti lova hnathawktu awmsa chunga rorel reng renga hun kan hman mai chuan, mahni kawlsa buaipui réng réngin kan hmanhlel tihna a ni.