NGHAK DEUH ILA MAW LE

Sorkar thar, Kalphung Thara kal tumtute an lo ding a, thla sarih vel kan inhrawn hman ta a, ṭhenkhat chuan kan duhkhawp lo leh angreng viau tawh mai. Chutiang ngaihtuahna neituten sorkar kal ta laka beiseina an neih lohzia leh, kalphung thara kal tum sorkar laka an beiseina sanzia ngaihtuah chuan han duhkhawp loh viau mai pawh hi thil awm thei tak niin a lang. Kan beiseina a bo nasat poh leh a dawt leh chiaha kan beiseina hi sânsa lohvin a sang ve cháwk reng a ni. Chuti lo zawnga ngaihtuah erawh chuan a duhkhawp lotute hi chu duh aiin kan hmanhmawh deuh mah mah em tih tur a ni. Kum 30 kalta vel aṭanga kan beisei dan pha chiah lova kan inawp ngar ngar hnu leh, kan duh loh dan kalphung hlui nghet angreng fe kan lo chher tluk tluk a, kan lo chil bel hluau tawh kha thla sarih thla riat chhung vela tidanglam pur pur thei tur angin kan sorkar hi kan ngai tihna ni deuh tein ka hria a. An beisei sorkar tan chuan a lawmawm letling viau nain mitdawivaih eng emaw a tel loh chuan thil hi chuti thutin a danglam zung zung thei lo vang. Kan beisei tur zawk chu hun lo kal zel turah kan ziaawm hret hret ang a, khaw êng lam kan pan hret hret kan beisei turah ka ngai. Chutiang tur pawh chuan a engti zawng pawhin dawhtheihna a la ngai tawn tawn tho mai.

A dik a dikin tuna kan sorkar thar lo piang hi kum thum kalta (inthlan hnuhnung ber hmachhawn tura kan rilru kan pek hma) te kha chuan chuti lutukin kan ring ngam lo. Mi tam tak phei chuan politics hrim hrim te hi kan ning zo vek tawh a, eng sorkarah mah beiseina neih loh te kan rilruah a awm a, tu pawh thlang tling ila, mahni pum puarna bak an ngaihtuah leh chuang lo vang tih ngaihdan lian pui kan nei cháwk a, politician te rinhlelh nachang hriat loh te chu thil atthlak niin kan hre nual tawh. Chuti chung sia tuna kan hrawn mek sorkarna siamtute hi sorkarna kan chelhtir nachhan chu eng dang ni lovin, anni ni lo mi dang (pawl dang) kha kan ring lo em atin ni. Kan Political Party te hi an han thu tlar ṭhep ṭhawp a, mipui hmaah dinhmun inangin an rawn inlan a, rilru ngil tak leh duhsak bikna tel hauh lo, an thusawi kan rin avang leh an policy te kan rin tawk em avangin kan thlang chhuak ta a ni chiah lo. Kan vote loh tur kan han tichiang té té a, chutah kan duh loh nep deuh ber kan vote ta mai ṭhin zawkin a lang. Kan sorkar kalta hruaitupa khan mipuite hi thil tam tak min sawi hmuh a. Min sawi hmuh satliah pawh ni lovin; tam tak phei chu min tiam a ni ber law maw tih loh theih loh a ni. Ṭawngkam fiah fai leh ngaihnobei angreng tak takin mipui hmaah mau kan hausakpui turzia te, cheng nuaithum aia tlem lo mi nawlpuiin kan dawn ngei tur thu leh kan khawpuiah traffic jam a awm tawh dawn loh tur thu te min hrilh a. Mahse chu'ng thil chu inthlan a hnaih telh telh khan a dikna kan hmu lo chho ta zelin kan hria a. Hmasawnna lam thila kan beisei dan leh min sawi hmuh dan a intuha lova kan hriat viau laiin, a hranpaa kan mit tikham em emtu Kamrula te, Zoramchhana te leh Abu Majumder-a te an rawn inlar sup sup a. Kha'ng thil leh thil dang tam tak, sawi lan mai sen loh avang khan tuna kan sorkar thar lo piang ta hi kan vote chhuak a tih theih ang. A awmziaah chuan tuna kan sorkar hrawn mekin kalphung thar a tih kan hmuh chakna aiin ro min relsak mektu leh, a hma lama kum sawmhnih chuang kan lo hrawn tawh Party kan hrawn peih tawh lohna kha a len zawk avanga tuna sorkar thar hi nei ta kan ni.

Tuna kan hrawn mek hi hetia kan chunga roreltu an lo nih takah chuan a hma zawnga sorkar laka mipui beidawnna siamtu thil tam tak, mau ṭtiak leina pawisa riral ta te, mimal vulhna scheme PAHOSS atana sorkar pawisa riral ta te, sorkar leiba te leh thil dang tam tak kha sorkar chuan a la tuarin a la chhawm chho ta zel lo thei lo va. Sorkar thar lo piang chuan thil kal tawh ṭhenkhat chu a duh duh nawt rehin a duh duh danin thil a kalpui mai thei lo. Ṭul lo leh hlawk lo thila sorkar kaltain pawisa a senso khan sorkar tan leiba a hring a, chu leiba avang chuan thil pawimawh tam tak hi ti thei lovin kan awm lo thei lo. Ngun taka ngaihtuah chuan leiba inrochunte hi chu a ziaawm phian zawk thei! Pawisa hi chu thil pawimawh tak ni teh meuh mah se, pawisa aia pawimawh hi a awm fo ṭhin. Aikal sangthum chuang zet mai inrochun te, a dik lova thil tih dan tur ‘culture’ inrochun te, kalphung dik lo, han sawi chhuah dawna tu mimal emaw, khawi Department emaw hming hmerha sawi lan ngei ngei tur inrochun te leh, mipui rilru sukthlek dik tawh lo inrochun te hi a pawi zawk mah hial awm e. Eng pawh ni se, kum sawmthum chhung; a awlsam zawng leh ram hruaitute hlawk theihna tur zawnga lo khawsa tawh ‘culture’ hnuai aṭang hian insiam ṭhatna tur leh, danglamna duhawm thlen tur hian thla eng zah nge ngai ang a, kum eng zah nge ngai ang? Chuvangin hmanhmawh taka engkim tihfel rum rum hleih theih a ni lo va, chutih laiin tu pawi mah sawi lova a sakal tea thil tih tum vaih chuan, hlawhchham awl tak tur a ni lawi si.

Hun eng emawti chen ata Health Care hnuaia damlo enkawlna pawisa, lak theih lohva awmte kha kan sorkar thar hian thui tak chu a chingfel ni awmin a lang a. Sorkar hmasain kha leh chen a lo chinfel loh; khatianga chawplehchilha han chinfel mai kha chu chhinchhiahtlak ve tak niin ka lo hria a. Hemi bakah hian sorkar hnathawk leh pensioner te thlabi hlawhte a hunah an han pe chhuak a. A bata kan bat tlat, kan pek ngei ngei tur, a hmaa kan sorkar hrawnten a huna pe hlei thei lova an awm ṭhin kha, a hunah te kan sorkar thar chuan a pe ta a. A nihna takah chuan thil ropui lutuk erawh a ni lem lo — pek tho tho tur, tlema pek hma leh pek tlai a ni deuh mai a. Mahse, kan sorkar kalta khan a pe thei tlat lova, chuvangin tihdan tur pangngai pawh kha thil ropui a lo chang chho ta a ni. A pe chhuaktu sorkar thar thil tih ṭhat ropui tak lam ai chuan a pe chhuak thei lotu, sorkar kalta avang khan sorkar tharin awmphung pangngai tura thil a’n tih khan a hmingṭhat phah kan ti thei ang. Kan Electric chungchangte pawh ngaihtuah chian chuan kan chawi ve tur kan sorkar tharin a hunah a’n pe a, chumi avang ringawt chuan kan pek tlai ṭhin avanga kan pawisa hloh eng emaw zat chu hloh lovin kan awm thei dawn ta ni awm tak a ni a. Hmasawnna langsar ve tak pakhat chu a ni ngei mai. Eng pawh ni se, leiba pek leh pek loh thute ngawt ni lova kalphung leh tihdan thar ṭha zawk inthlak tak tak tur chuan nghah ve a, en chik chhoh zel a ngaiin a rinawm.

Kei hi chu ka mawl khawp a, thil tihdan mawihnai leh felfai tak, thiam thil ngai tak mai te hi ka ngaihtuah ve pha lo. Mahse thil fel lo inṭanna tam ber hi hriain ka inngai a, chu thil fel lo ṭhin chu kan inawpnaah a tel loh chuan hma kan sawn mai pawh ka ring. Tunlai hla pakhatin, ‘A laiah Isua,’ a tih angrengin kawng tinrengah ‘Eiruk loh,’ hi ni phawt mai se la, thil chu a felin hma kan sawn maiin ka ring. Hnam naupang, sorkar naupang, kawng engkima naupang kan ni a, duh ang tawkin hmangchang kan hre lo va, duhthusamin kan thiam tawk lo va, beisei angin hmanrua kan nei ṭha tawk lo va, mi thiam lah kan la nei tam hek lo, engkim mai hi duhthusam tling lo deuh vek kan nih tawh nak alaia kan han eiru mauh mai ṭhin hian engkim hi a tichhia a, a nih tur ang a ni pha lo vek ṭhin. Kan ram hruaitute hian an eiruk loh ‘culture’ hi an vawn chhung chuan hmun tam takah kan duh angin thil fel duak duak lo mah se, beisei tur kan la neiin ka hria a, dawhthei taka lo nghah pawh a tih ve theih viau ang chu.