RAM LEH HNAM HUMHALH

Hun rei tak ata tawh YMA chuan ram leh hnam humhalh hi kumpuan thupuiah neihin a lo bei ngar ngar tawh a. A hlawkna hmu anga inhria chuan a hlawkna pawh kan hmu a tih theih nualin a rinawm a. Chutih laiin a hlawk lohna pawh awm ve bawkin a rinawm. Ṭhenkhat chuan a hlawk lohna lam hi eng ti anga nasa nge tih hi kan ngaihtuah thiam lovin kan ngaihtuah duh lo tlat thei.

America rama ka zu kal ve khan engmah kha ka zuk hmu bar lo va. Hmuh tam tehchiam pawh kha ka tum lem lo va, ka zu tei ve vel mai mai a ni ber a. Ka thlen in pa Richard-a pa, putar pui tawh mai nen khan kan inkawm a, chuta a thusawi chuan ka rilru a la luah reng mai. America ramah khuan kum tina lut ru ringawt pawh an ṭhahnem tham fein a rinawm a. A ruk ni lo, dan anga lut, chambang hlen ta lah an tam em em a. An tam turzia hi kan suangtuah phak lovin a rinawm hial. Chu chauh a ni lo, a awmsa titih, mi dum nen khuan an inkarah eng emaw hi a awm tlat a, chutih laiin mi dum tel lo khuan an khawsa thei lo emaw tih tur khawpin an inchiahpiah tho bawk. Khutianga a ram mi vun ngo kan tih te baka mihring pem lut tam lutuk khu eng angin nge a ngaih tih ka zawt a. Ani chuan, “Hetianga lo lut te hi America ram tiropuitute an ni...” ti ang zawngin a sawi ta daih mai a. Ka lo beisei loh dan lutuk maiin khutianga an lut ru chur chur mai khu ṭha lo a tiin a ṭhat lohna hrang hrang a sawi ṭeuh dawn emaw ka tih laiin, a thlirna chu a lo zau fe mai tih ka hria a, mak ka ti ngang mai.

Tunlaiin Gorkha te hnena OBC dinhmun pek chungchangah thu leh hla awmin kan tlawmngai pawl intelkhawmna, Coordination Committee chuan ṭha an tih loh thu a lo lang a. He khawvelah hian Mizote hian hnam dang chenpui tur leh kan tana hnawksak lo tur thlang dawn ila, Gorkha aia thlan tur bik hi an awm chuangin a rinawm loh te hian ka hria a. Kawng hrang hrang ngaihtuahin Mizote'n hnam dang duhsak tur kan neih ngai chuan, Gorkha te hi duhsak âwm tak kan ni. Chutih laia he OBC dinhmun kan han ‘recommend’ thei hauh lo mai hi chu ngaihtuah ve deuhte pawh a ngaiin a lang.

Sap hla pakhatin, ‘Ka bo va, nangin min hruai hawng a, ka rilru a chi-ai a, nangin rilru fim min puttir a, ka tlak hniam laiin nangin min chawisang a — nang hian min mamawh a ni,’ (You Needed Me - Anne Murray) a tih kha ngaihtuah tham fe a ni. He khawvelah hian ṭanpuina dawngtu kan nih chang a awm ṭhin a, chu mai ni lovin ṭanpui tur kan mamawh chang a awm. Mahni inhaivurna zawng reng renga hmanhlelh ai chuan, mi dang tana va thawhte hi kan mamawh fo zawk ṭhin. Tlawmngaihna vawngtu hnam hian he khawvelah hnam dang pakhat mah kuah khawmtu nihna kan neih theih loh mai te hi a hlauhawmin ka hre ṭhin a. Mi zawng zawng aia tê leh hnam dang zawng zawng aia derthawng nia inhriat tlat mai hi a dik chiahin ka hre lo.

Kan ram leh hnam humhalh thupui hrim hrim mai hi ngaihtuah ngun a ngai hlein ka hria. Mi dang hriat lohva a ruka kan infuihna tur ni awm tak hi Mizorama pawl lian ber, kei phei chuan a neitu tak anga ka lo inngaih ve, YMA hian kumpuan thupuiah kan hmang ta tlut tlut mai a. Kan tu leh fate hnenah humhalh ngai ngawih ngawih leh inveng reng renga khawsa tur anga inngaihna rilru kan tuh ang tihte ka hlau a. Tu bawrhsap emaw ni khan, ‘Khi lai kilah khian Mizo an tih, mi tlem te an awm a. Hnam dangin an chimral ang tih ai chuan anmahni zawk khian hnam dang an chimral ang tih a hlauhawm zawk,’ a tih te kha ngaihnawm ka tih zawng a ni. Heti chauh hi ni lovin ‘ram leh hnam humhalh’ tih thu hian min ti tê tlat hian ka hria a. Humhalh ngai teh meuh mah ila, a lang a pauva humhalh ngai lutuk anga lan chhuah vak hi chu kei chuan tlawmah ka la. Chu bakah kan chanvo chi hrang hrang hi Mizo kan nih avanga chang mai tur anga han inngaih tak tak hi chuan, kan tan himna a awm lo telh telhin ka ring. Kan beih ve a, kan thawh ve loh chuan kan chanvo tur anga ngaih hi kan chang lo thei a. Kan chanvo chiah lo pawh thawhrimna, thiamna leh huaisenna avang tein ram zau zawkah kan chang thei a ni, ti zawnga inzirtirte hi ṭha ka ti. Pawn lam aṭanga min tihchhiat hlauvin phit kan tlawh reng mai a, chutih lai chuan kan buaina bul leh kan chhiatna chu keimahni aṭanga chhuak niin a lang a. Ruihhlovin min tibuai a, AIDS-in min run a, Cancer-in min run nasa a, India ram inelna sang berah chuan tun hma aiin kan lo tlahniam ta em em a. Hei leh chen ram leh hnam humhalh kum kan puan hnu hian kan biak-in sa tur Mizo tlangval inhmu zo lovin, ringlo mi kan tihte kan ruai lo thei lo va. Kan him lohna tur hi pawnlam aṭanga mi dangin min beihna ai chuan keimahni lam aṭang hian lo thleng turah a ngaih theih. Chu chu History kan chhiar aṭang pawhin a hriat. Sawi tur a tam viau.

Heti khawpa ram leh hnam humhalh tuma kan bei rei tawh chung leh, tlawmngai pawlten ṭhahnemngai tak maia hnam dang dan lova awmte an dap lai hian, a lo hum duh tawk leh dawr siamtir duh tawk kan la awm zel a. Kan tlem tehlul nen hian a eng 'ki' emaw hi chu kan la fuh chiah lo ni tein ka ring ṭhin. Kan kaihkuah ve theih chhun leh kan duhsak ve theih chhun Gorkha te chuan kan chanvo min ei zawhsak kan hlau a ni tehchek ang chu, OBC nihna pawh kan recommend ngam lo a nih hi.

'Kan ṭhenawm state, hmarchhaka mi dangte pawh hian OBC nihna an pe lo' te kan ti a. Kawng ṭhenkhatah hi chuan kan ṭhenawm state te hi entawn zel te pawh a ṭul lovin ka hria. Kan ṭhenawm state ṭhenkhat hi chu entawn ta tak tak ila kan ṭhatpui loh te pawh a rinawm khawp mai. Sorkar hnathawhnaa aikal lakte hi kan ṭhenawm state pakhat aṭanga kan entawn em maw ni dawn ni tih te a ngaihtuah theih rum rum a. Kan ṭhenawm state ṭhenkhat awm dan hi chu entawn lo hram ila tih vawng vawng tur tam tak a awm a. Ṭhenawm state hrang hrang awm dan han en hian a pumpui thuin engah mah hian entawn lovin, kan chhia leh ṭha hriatna te, state dang leh ram dang changkang zawkte hi entawn ta ila, a fuh zawk dawn te hian a hriat theih. Chuvangin ṭhenawm state tihdan entawn rikngawt hi chu fuh lo riaute hian a lang.

Eng pawh ni se, he Mizo hnam hian hnam dang kuahkhawmna thinlungte puin, keimahni zo hnahthlak te pawh huapzo lehzual ila tih hi a duhawm hlein ka hria. Central YMA-a ka awm ve lai khan a innawr zawng ni lovin, a inkawm ngeih zawng leh a inpawh ṭha zawngin hma la ila, ti tein ka rawt ve ṭhin a. Mahse ka rawtna ang chi ai khan a inhung bing zawnga rawtna kha kan thlawp thiam zawng a ni tehchek ang chu, keia rawtna leh duhthusam kha chu kan tipuitling lo chiang hle a. Tam takin a hmuh pawh kan hmuh phak meuh loh ramri hrula chengte kha kan vei ta viau ni berin ka hria a. A rah chhuah pawh a duhawm lam aiin a duhawm lo lam ni tein ka hria. Kan NGO hruaitu, keini aia aw nei lian zawkte hian heti zawng ni lo hian lo ngaihtuah se chu, thil lawmawm tak turah ka ngai.