Guest writer
PL Liandinga
SAWHTHING
Mizoram hian kum tam tak chhung chu sawhthing kan buaipui ta a, sawhthing politics pawh hi khelh tham fe leh zir tham fe a ni ta ve ang. Kan mi thiamte zingah sawhthing aṭanga degree la hi an la awm lo niin a lang a. Mizoram leh sawhthing tih thupui hmang hian miin research bei ta se degree lakna awlsam tak te pawh a ni thei awm e. Hetianga sawhthing kan buaipui vak mai leh politics thlenga sawhthingin hmun a luah hi a mak lo, ram dang leh hnam dang pawhin hetiang hian buaipui vak mai hi an nei fo. A changin laipui lei thu te, a changin lungalhthei te, a changin tuikhuah chungchang te, a changin khawkhengin buh leh thlai a suasam chungchangte an buaipui a. Chutiang chuan keini pawhin sawhthing hi a ram pum deuhthawin kan hriat leh kan chin theih a nih avangin kan buaipui a ni ve mai.
Sawhthing hi kan ṭhatpui a nih hlauh chuan kan ṭhatpui viau a rinawm. Sorkar inrawlh lem lo pawhin tunah sawhthing thatpui khua eng emaw zat an awm tawh a. Mimal, sawhthing avanga dinhmun danglam ta daih pawh an awm ṭeuh tawh. Nikum leh a kum hmasa lamah pawh tu tu te emaw chuan a chhungkaw malin an lo ṭhatpui tawh a. A tifuh chhungkua chu awhawm angreng tak an ni. Vawiina a rate sorkarin a sawi rik, kg khat cheng 50 aia to daih te pawhin khaw ṭhenkhat chuan sorkar inrawlh hauh lohvin, anmahniin an thar theih ang tawk tawk an lo hralh tawh a, an tan chuan vanneihthlak tak a ni. Chutih lai chuan a tifuh lo ṭhenkhat chuan an thar tam kumah an hralh thei lo va, an beiseina zawng zawng thamralin thinrimahte an tlak a, beidawnahte an tlak bawk. Heng zawng zawng hi he sumdawnna khawvelah hian thil thleng thei a ni. Kan sorkarin hetia sawhthing a buaipui nachhan ber nia lang chu; kuthnathawktute thlantui far a thlawn loh nan leh, mi taima chuan kut hnathawh aṭanga din chhuahna kawng an zawh theihna atan te a ni a. Kuthnathawktute hamṭhatna mai bakah a state ang pawha kan hlawk ve a, kan ram leilung aṭanga kan thawhchhuahten hausakna kawng min zawhpui a, a state anga kan hamṭhat phah theihnate pawh a awm ve thei bawk.
MNF khan an sorkar hmasak dawn vel kha ni tain ka hria, ‘In kawtkaiah cheng 10-in kan lei ang,’ an ti a. Mahse an lei leh ta lo niin ka hria. Chumi hma daih aṭang chuan tuna Chief Minister, ZPM sorkar hotupa hian thlaite hi a rate hre sain ching ila tih thu a sawi a sawi a, heng thu a sawina leh thlai thar lei hrim hrim hi sorkar tan thiltih theih a ni, a tih thu hi kum 30 hmalam aṭang khan a lo sawi tawh a. Chutih lai aṭang chuan sorkarna fawng vuantute chuan chutiang chu a theih loh tiin an hnial nge, hnial chuang lem si lovin an ti lo zel zawk a hriat chiah lo. Mahse kan sorkar hrawn tawh dang chuan thlai thar lei hi eng emaw chen buaipui mah se, tih tak takin a buaipui lo niin a lang. Chumi avang chuan ṭawngkam hmingthang tak, ‘Di A Eichhi - DAH,’ hi kan ram politics ṭawngkamah a lo lang ta hial a ni. Tun hma lama sorkar kal ta khan tung te, jatropha te, sapthei te, grape te leh thil dang pawh kut hnathawktute a sawi hmuh a. Mahse an thar chhuah chu chuti takin a ngaihsak tawh lo kan ti thei ang. Hman deuh tawhah khan Chhingchhipa sapthei sawrna khawl hi ka zin vâkin ka pawngpaw tlawh ve mai mai a. Khawl lian angreng tak tak chu a ding ṭawl mai mai a. Chutianga a din nachhan ber chu an thei hersa dahna saidawium chhin an neih loh vang a lo nia. Aizawlah an zu chah ṭhin a, an chah thleng zo si lo va, chumi avang chuan an khawl leh a hnathawktute chuan engmah an thawk thei ta lo niin min hrilh! Rapthlak ve tak chu a ni.
Sorkarin thlai thar lei hi thil buaithlak leh huphurhawm tak, mahse eng emaw chenah chuan tih ngei ngei tur anga ngaih theih lawi si a ni a. A awlsam zawnga sawi chuan a awlsam thei tho bawk. Kan sorkar kalta Party pahnih te khan mipuiah a pawisa faiin an sem a, sem turin an intiam bawk a. Eng emaw chen chu an sem a, an insawi ang chiah erawh chuan an sem ta lo tih deuh mai a ni a. Mahse pawisa chu a faiin an sem ngei a ni. An sem tur thu an sawina ṭawngkam te pawh a khauh angrengin ‘A remchan dan azirin,’ ti emaw, ‘A theih chuan,’ tiin emaw an sawi lo. ‘Sorkar tuk aṭangin kan sem ang,’ ‘Sorkar hmasaa pawisa fai dawng tawh (NLUP) zawng zawng pawhin in dawng vek ang,’ ti tein an sawi a ni. Chutianga a pawisa faia sem chu ram sum leh pai enkawl dan dik leh hlawk ni lovin a lang a, ram changkangah phei chuan an ti ngai hauh lo. Chutianga tih ahnek chuan thawk lova pawisa dawn mai lam inzirtirna reng reng chu ram changkang pangngai chuan an ti lo. Chutia pawisa fai pawh sem theih anga ngai kan awm a, kan sem nial nual bawk chuan thlai thar lei hi thil harsa lo tak a ni thei ngei ang. Thlai thar lei a nih hrim hrim chuan tu thawh rah emaw chu sorkarin a leisak tihna a ni a, chu inleina phenah chuan thawhrimna a awm a ni. Chuti a nih chuan thlai thar lei chu pawisa sem ai chuan thil thlanawm zawk leh mawi zawk, inzirtirna keng tel a ni ngei ang. Chubakah thlai thar lei a nih chuan a hralh lehna dan a awm thei a, a leina aia to emaw, a laina chanve pawhin hralh leh theih a nih chuan sorkarin pawisa hmuh let tur a nei thei a. A pawisa faia sem a nih chuan let leh tur engmah a awm lo. Chuvangin thlai thar lei hi thil tih theih ni ngei tur a ni.
Thlai thar, sawhthing lei chungchangah tun hnaiah ‘Grade A’ tih ṭawngkam a awm a. Mi ṭhenkhatin a enga mah hmain an han tâwng chiam phawt mai a. A mak angreng hle. A hma daih aṭanga ka lo ngaihtuah ve rauh rauh thil a ni a, Grade kan ti emaw, kan ti lo emaw, sawhthing felfai leh thianghlim chauh kan lei loh chuan kan buai nasa ang a, a kum leh lamah te pawh kan buai phah zo vek ang tih a hlauhawm. Mihring hi kan mak khawp a, thingtlang mi te hi rinawm tura ngaih kan ni chawk a, mahse chutiang ni lem lo chu kan awm ta nual mai. Ruaiṭhehna tur pawisa pek; a senso zat sawi set set lova pawisa pek ang ang hmang zo vek anga insawi duh kan awm ta nual a. Party thilah phei chuan hman bang kir thlap thlap chu hahipa fak tlak an ni ta hial zawk. Kan sawhthing lei pawh hi a Grade kan sawi lo a nih pawhin a faiin a thianghlim tur a ni. A grade leh ih sawi set set lo va, ‘Kan lei ang,’ tih emaw, lei rikngawt emaw chu thil hlauhawm tawpkhawk a nih ka ring deuh hial. A chanve zet lungtum kan lei palh ang tih pawh hlauhawm a ni. Kan bazar-ah réng mai hian tun hma aṭang tawhin sa thin lei dawn chuan a thin ni lo tlem tal lei tel a’n ngai ringawt mai a, vawksa kan lei pawhin kan duh miah loh; a sa chhe lai min han pe tel lui tlat mai a. Saiha lamah phei chuan kg khat an tih hi gram 1000 ni lovin gram 750 te a ni a. ‘Hei chu kan tihdan,’ ti mai maia Pathian biak ṭhulh chuang lova intawllen mup mup thei hi kan ni. Chuvangin sawhthing hi sorkarin a lei tak tak dawn a nih chuan, a felfai ngei a ni tih hriat theihna eng emaw awm lo chuan lei chi rual a ni lo vang a, a thleng thui telh telh ang a, kan buai telh telh ang tih a hlauhawm.
A thu hrimin tuten emaw hetia a Grade han sawi dek dek an tei thei lo riau maite hi a mak ka ti. Eng emaw hleka sorkar nawr a, mipui lamṭang ni awm taka awm chiam zel mai hi a buaithlak viau mai. Chhiah chungchangah hmanah, ZPM te phei chu a piana an la pian hma daih khan Assembly House-ah chhiah tihpun a ṭul thu an sawi a, Minister pakhat, ka lo rin ve viau khan mipui thlavang hauh intiin, chhiah tihpun a ṭhat loh thu a sawi chiam mai a. Chhiah kan pe tlemte hi kan ṭhan theih loh phah a, neitu nihna kan nei lo va, sorkarna chelhtu apiangin an duhdan danin min nawr kawi a, kan han sepui ruah tuar ringawt maite hi tal chhuah a hun tawhin a lang a. Chutih laia chhiah tihpun hrim hrim hi mipui harsatna siamna anga kan ngai ngawt mai te hi a fuh lovin ka hria a. Mahse kan chhiah pek hi sorkarin a hman fimkhur loh emaw, eirukna nena an chawm pawlh leh emaw a nih chuan, tha a nain rilru a hrehawm ngei dawn tih a hriat a, engkim langtlang taka an tih a ṭul ve ang. Tuna kan ZPM sorkarte phei hi chu eiru lo tura intiam an ni a, chhiahte pawh pek tam a phurawm sawt a ni.
Dik tak chuan sawhthing hi ka hmuh dan chuan kg khat cheng 30-a hralhna a awm phawt chuan thingtlang mi tan chíntlak a ni a, hahpui man a awm a, a chhe lo. Cheng 50-a hralh tur lek phei chu fai ṭha taka then hi kan thei ngei tur a ni. Hemi piah lamah hian a leitu (sorkar) tan ngaihtuah tur tam tak a la awm a. Chuvangin a sawhthing hi chu a felfai ngei tur a ni. Hetiang thilah hian sawi tur tam tak a awm. Covid lai khan thingtlang lam aṭangin a thlawnin thlaite kan dawng a, a lawmawmin a ropui ngawt mai. Mahse a leia kan han lei takah khan khaw ṭhenkhat aṭanga thlai lo kal kha chu eitlak loh a awm nual. Kan retheihna khan kan rilru lam thlengin a nghawng a, keimahni pawhin kan ei duh hauh loh tur rawn thawn tel duh kha kan awm zauh zauh tlat. Chuvangin kan sorkar hian sawhthing a lei dawn emaw, lei kher lova a hralhna tur a buaipui dawn emaw a nih pawhin, Grade A leh a chunglam hlir ni se a duhawm a, a duhawm mai ni lovin chutiang ngei chu a nih theih nan a fimkhur tur a ni ang.