Guest writer
PL Liandinga
Zalen huang: RAMRI
Tunlai chu thudang sawi zahthlak khawpin ramri chungchangin Mizo mipui thinlung a luah a. Luah awm reng pawh a ni bawk. Engtik lai pawhin ramri chungchang hi chuan hnam thinlung a luah a, khawvel hmun dang zawng zawngah pawh hei hi thil awmdan a ni. America meuh pawhin Mexico ramri kha hung a tum uaih uaih a, tuna an President Trump-a khu a hung tumtu pawh a ni. Mahse vawiin thlengin an la hung ta em lo niin a lang.
Mizoram hi kan vannei a, chhim lamah leh khaw chhak lamah leh khawthlang lam engemaw chenah hian kan ramri hi khuavang ri kham sa, lui tuiin min hual a. A ramri thuah buaina kan nei lo. Hmar lam leh hmar thlang hmun thenkhatah hian kan buai ta viau mai a. Ramri buai laklawh lah hi a chinfel hi a har phian zel lehnghal a. Vawiin thlengin India leh China pawh ramri-ah an la inngur ta chheu chheu reng mai bawk. State ramri chu sawi loh, veng leh veng ramri-ah pawh kan buai fe mai zawng a nia, State leh state ramri a kan buai hi chu khawvel kalphung pakhat angah ngai hial ila a ziaawm phian thei.
Keini ang, a zira zir chiang ve lo, history leh Geography leh Politics lam ngaihven tha peih tak tak mang si lo tan chuan ramri chungchang hi sawi ve vak ngam a har viau mai a. Mahse ngaihdan neih loh ngawt hi chu thil kalphung pawh a ni chiah lo thung.
Kan naupan ve laia kan Mizoram Map ziah thin ang kha hmar lam, Silchar lam depah hian a lo danglam ta daih mai a. Hmanlaia kan Mizoram Map kha nge Mizo tan lungawithlak a, tuna kan Mizoram Map tih te hi ka ngaihtuah mai mai a. Kha leh chen kan Mizoram Map kha eng vang taka lo danglam ta nge ni? Ramri chungchang an han sawi hian 1875 an sawi a, 1933 an sawi leh mai thin hian ka hria a. Keini, 1950 hnu lama piang ve chauh hian kan Mizoram Map hriat kha 1933 hnu lama an ziah lo chu engmah hriat phak kan nei si lova, eng vanga danglam ta nge tih hriat a chakawm phawt a. A hma zawng khan Map dik lo kan lo en ngar ngar em ni tih ngaihtuah a ngai leh bawk. Tunhma Mizoram Map leh tunhnu Mizoram Map han thlir hian kan hun lai rau rau-ah pawh kan hek tlatin a lang a, rilru a na ve deuh thin. Mahse engmah hrechiang uk lova rilru lo tih nat ve ngawt lah chu a kawngkal lo hle si.
Silchar lam hnaih a kan ramri chungchangah leh Zophai tih velah hian kan buai zing ta viau mai a. Mi thil chik miten an han sawi hian kan buaina hi Assam State nen pawh hian a lo ni vak lovin a lang. Bangladesh atanga a ruka lo lut, dan lo anga Assam leh Mizoram inrina bawra inbenbel tum, Assam state chhunga hmun awl hmu zo tawh lo thenkhat vang hian kan buai niin a lang ta ber a. Anni Assam lam mi te pawhin heng mite hi an duh lo viau a, heng dan lova rawn lut te hian kan thenawm State hmingin keini hi min rawn nawr a, ramri bawrah buaina an siam ni berin a lang ta. A pawng a puia Silchar vai emaw huat burh mai hi kan tan a finthlak lo viau thei. Assam state mi pangngai te khing tel lova heng mite hi kan khin thiam a pawimawh viau ni tein an sawi a. An sawi zawng zawng awih vek vang pawh ni chuang lovin heng thu hi kan tanfungah kan hman a tha hlein a rinawm.
Hman atang tawh khan kei chuan ngaihdan engemaw hi ka nei ve ngauh mai a, a mawl viauin a laktlak loh viau thei. Han en vang vang hian Silchar lam nena kan inrina bawrah chuan kan ram awm chin chu a awm mai hian ka’n hre ve ringawt a. Tan kan khawhna chinah hi chuan na tak mai hian tan khawh ila, kan che reng reng hi thap tûk mai sela. Ramri thubuai avanga kan intawhchilh zeuh tawh hi chuan, kan tanna chinah chuan, ‘Ekhai, heng mite chu Tawkthiala thlah te an ni ngei ang,’ tih tur khawp hian che rumra mai ila. Kan tualchhunga hnamdang awm te hi chu nui sang hian be lawi si ila. Silchar sumdawng leh Guwahati lam mite hi chuan min tan tlat theihna tur te hi ngaihtuah chhuak thiam ila ka ti ngawt mai.
Kan inbei a nih law law chuan a mipui mimir te hian chawlhkar hnih petrol nghei te hi chu zuam ve ila, a tul chuan ke te hian kal suau suau mai ila. Ei leh bar tur dang te pawh hi tualchhung ami dap kim deuh ila, kan tukthuan leh kan zanriah te pawh chhawp tlem deuh mai ila. Lockdown laia kan awm ang deuh khan thla hnih te chu han awm ve mai ila tih te ka ngaihtuah. Mahni duh chen mut a, mahni duhzawng ei a, mahni awmphung pangngai a ramri buai loh laia awmdan pangngai renga awm chunga ramri chinfel tum hi a harsa hian ka hre thin.
Kan tlangvalte nunna kan ui deuh a nih chuan tlema khawvel hmang rei tawh deuhho keini ang te pawh hian AK Rifle te pawh zir chawpin han hum ve nawk nawk ila engnge maw pawi te ka ti ve mai mai. Ngam leh ngam, mahni ram humhim tum ve ve han insai dat dat te hi chu kan damchhung hun engemaw ti-ah hi chuan mipa ve chuan kan tih ve tur ni tein ka hre thin a. Mipa nih ve man a englai mah a nun thap hauh lova he khawvel han chhuahsan teh tlawng pawh hi dik ber pawhin ka hre chiah lo. Nunna thap tur rau rau-ah mahni ram leh mahni sakhua hi chu a thlanawm viau. A tul phawt chuan a chaw chhuan nghei zawng ni lem lova mahni chi leh kuang tana nunna han thap chu hreh thei dinhmunah pawh dingin ka inhre lo - tu nunna mah hi ka nunna aia a hlut loh bikna a awm ka hre tlat lova.
Mahse inkah ngawt emaw, tharuma innek ngawt emaw chu kan tum ber tur a ni lo. Mahse kan buai zing ta lulai deuhva, ni thum road block tih vel aia u deuhva kan inhnial hi chu a ngaiin ka hre thin. Kan ram hruaitu tura kan thlan ten kum 30 chhungin he hun lo thleng tura Economic War kan neih ve theihna tur châk lakna kawngpui min sialsak theih tak miau loh chuan a hnam pum tawrhin kan tuar mup mup a ngai a ni mai.
Mi hnam chuan mihring hman tlak an neih theih nan sipaia intan luihtir dan te an nei a. Kawng pakhat a pin chuan kawng dang atanga ei leh bar lakna tur ruahmanna te an nei a. Engmah nei ve fumfe lo, tualchhung ‘contract’ hna inchuh tawk lek lek kan ngaihsan takah chuan hei hi kan chan a ni reng a ni. A chinfel dan hre deuh te hi an awm law maw ni tehreng ni a hre lo pawlin rinthu kan sawi a ngai a nih tak ber hi.