Guest writer
PL Liandinga
KHAWBEL
Hun leh kum te a ral zel a, thil a inthlak danglam nasa ta hle mai a. Tam tak chu a chhe zawngin thil a rawn inher chhuak a, a ṭha zawnga thil inher chhuak pawh a awm ṭeuh bawk. A chhe zawnga inher chhuak nge tam ang; a ṭha zawnga inher chhuak tih hi ngaihdan a inang lo hle thei a, a thlirtu azir a ni thei ang a. Mahse a ṭha zawnga inher chhuak tam zawk anga ngaitute ngaihdan hi a dik hmel zawkin a rinawm. A chhan pawh hmanlai hunah khan kir leh dawn ila kan peih tawh lo ang a, kan tlin tawh lo maithei tlat a ni.
Thil inthlak apiang chuan kan nunphung a khawih zel a, a khawih zel tur pawh a ni. Thil inthlak hlawkpuitu bul ber chu mihringte kan ni a, a tuartu pawh kan ni zel. Tun hma kha chuan inbiak pawh a harsa em em a, inhriat tawn a harsa bawk a. Chu chuan a ṭha zawnga thil inher chhuak tur a tiṭhuanawp a. Khawvel hmun danga thil thleng leh tihdan ṭha te kha kan hmuh phak miau loh avangin entawn ngawt ngaihna a awm lo va, a hre chhun leh a hmu tawhte hriat ang leh hmuh ang chu hmuhpui ve mai a lo harsa a. Chuti a nih avang chuan hmasawnna a kal chak thei lo a ni. Mahse chu chu tunah chuan a lo inthlak ta a. Hmana khawvel letliam kan tih, America ram leh hmun danga thil thleng te chu hmuh peih leh hriat peih phawt chuan duhtawkin kan in chhung lum aṭangin kan lo hmu thei ta a. Kan hmu thei a ni satliah mai lo va, a thlen lai la lain kan hmu thei ta hial. Hmana zualkova tlan ṭauh ṭauh ṭhin Mizote khan tunah chuan zualko kan mamawh tawh lo va, kan thil hriat duh leh ṭul te chu chawplehchilhin kan inhrilh thei a. A chang phei chuan kan inhrilh hma lutuk mah mah em maw ni tih hial tur a ni.
He thil inthlak hian ṭha kan tih te, mawi kan tih te leh kan khawsakna atana kan ni tin nunin a ken tel tam tak a nghawng tel a. Chu'ng zinga langsar ber pakhat chu incheina a ni. Kan incheina chu a changin a arh, a changin a zuih, a changin a fual, a changin a chhing a. Incheina chauh ni lovah pawh hmana ṭha kan tih kha tunah chuan a lo ‘ṭhing’ ta tlat a. Hmana nalh lo leh mawi lo kan tih kha a rawn nalhin a lo tunlai chho leh a. Chutiang chuan kan vir vel ta. Hmanah kha chuan motor neih kha thil awhawm ber a ni a, mahse tunah chuan a ni ngawt tawh lo. Chhungkuaah khalh thiam awm si lo, chhuah vahna tur nei fo lem si lo, motor dahna tur hmun ṭha tawk nei lo tana motor neih ngawt chu Aizawl khawpuiah chuan hnawmhnawk a lo ni titih ta mai a. Hmana neih hrim hrim ngai ropui khan kan ngai ropui thei ta ngawt lo. Computer te kha a hmanna dang hre lova Game khelh nan ringawta lei kan awm nualin a rinawm a. An tan Computer, thil hlu tak ni thei kha anchhia a ni thei tih chu a taka hmuh tur a awm nualin a rinawm.
Hmanni lawk kha chuan thingtlang mi nih a, hlo thlawh ngaia nun kha mi tam takin anchhia ang dawnin an ngai a, a hlauhvin an hlau ti ila kan sawi sual lo vang. Mahse tunah tak hi chuan thingtlanga awm a, sawhthing chin ṭeuh va, thar ṭeuh mai chu mi tam tak duhthusam a lo ni ta. Khawpui bela awm mi tam tak chu thingtlanga awm, ram leilung aṭanga hausakna hai chhuak peih te chuan an lehpel mek a, an lehpel nasa telh telh mai thei. Chu chauh ni lovin thingtlang nun chu nun mawi leh nuam anga ngaitu eng emaw zat kan awm a. Mihring inunauna te, boruak bawlhhlawh zawng leh bengchhen zawngte ngaihtuah phei chuan thingtlang hi tunah chuan hmun nuam a ni mek — khaw panna kawng a ṭhat phawt chuan. Tunhnaiah Khawbel khuain thingtlang nun nawmna leh kan Mizo nunphung a lo neih nawmnate mawi takin an rawn pho chhuak a, tunah chuan Khawbel panin ṭhalai tam tak an tleh ta dul dul mai. Kan Mizo thisenah hian kan pi leh pute nun kha thuk takin a inphum tlat a, chu chuan lo neihte a keng tel tlat bawk a. Chuvangin thingtlang lo neih hi Mizote tan a tihlu lo thei lo. Hei hi tun hnaia lo thleng phut a ni lo va, sapramah te pawh hmun fal leh fianrial tak takah mi an cheng a, khawpui lailia chen an chak reng reng lo va, an duh hek lo. Chuvangin thingtlang leh hmun fianrial ngainatna hi sawimawi chawp thil a ni lo va, inbarh luih tum thil a ni hek lo. Thil awmsa leh thil awmphung pangngai a ni zawk. Khawpuia awm tam tak hi chuan mipui zi mur mur zinga awm hi kan duh ve mai a, mahse engmah hlawkna kan nei lo. Damdawia inenkawlnate hi thingtlangah ṭha se la, inkal pawhna kawng ṭha se, Electric power leh internet ṭha se thingtlang hi hmun nuam zawk tur chu a ni — tum neia lehkhate kan zir a, zirna hmun kan belbul a nih loh chuan.
Khawbel khua hi khaw ṭha tak leh inlungrual an ni ang tih a rinawm. An khawtlang roreltuten ram hman ṭangkai loh an huikhawm ngam a, an huikhawm thiam a, chutiang huikhawm thei tur chuan ngaihtuahna zau an pu bawk a. An fakawm takzet mai. An tihdan hi entawn thei ila a duhawm khawp mai. Khaw tam takah chuan changkanna (mimalin ram nghet neih a; chu chu mumal taka enkawlna tur) denchhenin mi tam tak chuan kan Mizo nun, ram ṭheh hnam kan nihna kha kan tichhe vek a, khawi lai mai pawh hi, ‘ka ram’ titu an kat ta zut mai. Mahse Khawbel khua chuan khaw tam takin kan chhiatpui kha an chhiatpui ve lo va, vantlang tan ram hman ṭangkai loh an la khawm ngam tlat a ni.
Thil ṭha leh chhia chu a thlirtu a zir a ni fo. Ṭhenkhatin Mizo nun chu tlusawp chhe zo ta veka an ngaih lai leh; kaihthawh huphurhawm khawpa kan hnam chu awm tawha an hriat laiin; Khawbel pho chhuaktu leh heng zawng zawng thlentirtu Albert-a chuan, ‘Kan Mizo nun mawi tak mai hi pho chhuah ka duh a, ka duh angin ka la ti thei lo. Ka tum ber chu kan Mizo nun mawi tarlan hi a ni,’ a ti a. Chu ngaihtuahna mawi leh duhawm avang chuan Mizo lo neih hi a lo nuam a, a chakawm a, a ngaihawm ta a ni. Heng hi Albert-an a awmtir a ni lo va, a awmsa a pho chhuak mai a ni zawk.
Khawbel nulate hnathawh kawr nena an inthuam chu khawpuia awm nula tam tak, theihtawpa an inchei a, inhnawih leh inbel chi tin nena an inthuam ai chuan mipa tam tak mitah chuan an lo mawi zawk daih mai a. Kan tu leh fate nupui atan pawh nula hna thawk thei, nula hna thawk ngam, nula hna thawk peih chu an itawm zawk fe mai.
Nakin lawkah buh a vûi ang a, an la ang a, an chíl ang, chu'ng hmuh leh hriat chu ṭhalaia tan ‘education’ a ni a, chumi hnu lawkah lo chu chulram a lo ni ang a, chu'ng hmuhte chu mi tam tak tan chuan thu leh hla lama hmasawnna a ni ang.
Ṭhalai, thil hriat duh i nih a, hun hman ṭangkai i duh chuan Khawbelah hian han kal ve teh reng.