Guest writer
PL Liandinga
MIZORAM ANGANWADI CENTRE CHANCHIN TLEM
India rama a ṭha zawnga kan lan vena pakhat chu ICDS hi a ni a, kristianna hmel lanna pakhat chu Biak-In a ni ang deuh hian ICDS lan chhuahna ber pakhat chu Anganwadi Centre hi a ni.
Kan India ram hi engtin nge a bul thum aṭangin kan siamṭhat ang tih mi thiamten an ngaihtuah a, ‘Mihring piang chhuak hi kum ruk an nih hma hian an hriselna thuah enkawlna pangngai leh ṭha tak dawng vek ila, tichuan kan ziaawm ang,’ an ti a. India ramah naupang, taksa mamawh tawk ei tur nei lo an tam lutuk a, chuvang chuan kan ṭhan a ṭha lo va, hei hi theih ang tawkin i buaipui teh ang, tiin khawvela naupang chawikanna programme lian ber mai, Integrated Child Development Services an duang chhuak a. Naupang chu nuin a pai ṭantirh aṭang hian a nu chawpin enkawl ila, a ṭha ang tih thu a lo piang leh a. Chuvang chuan rai lai aṭangin ICDS chuan naupang chu a nu chawpin a ngaihtuah ta a. Nau piang chuan an taksa mamawh an ei theih nan Anganwadi-ah ei tur ṭha i pe teh ang, an ti a. Chu vang chuan naupang kum ruk hnuai lam zawng zawng huapzo enkawlna tur chu Anganwadi-ah ruahman a ni ta a. Naupang enkawl tur chuan khawtlang leh chhungkua ṭanrual a ngai tih hriain sorkarin engkim tih vek tum lovin Anganwadi building (a centre) chu khawtlangin ngaihtuah rawh se, tih a ni leh a. Chu Anganwadi-ah chuan naupang chu chaw ṭhate pein an phak tawk te tein zirtirna pe se la; tiin an ruahman leh ta a. A pianphung aṭang hian ICDS chu a rethei apiang tan a chhawrnahawm dawn tih pawh a lang sa reng mai.
He ICDS hi kum 1975 khan India ramah chhawp chhuah ṭan a ni a. Keini Mizoram chuan kum 1978-79 aṭang khan Lungdar E-ah Anganwadi Centre 50 nen bul kan ṭan ve a. Chutih lai chuan a Anganwadi Centre kha mipui kutkawih liau liauva sak a ni. A ti ṭha peih deuhvin Centre an nei ṭha deuh va, a ti ṭha peih lo deuhvin an nei chhe deuh a. A Centre sa thei lo te phei chuan Anganwadi kha neih ve loh a, ICDS khan an khuaah khan hna thawh ve loh mai tur a ni. In an sa thei lo a nih chuan thla khatah in luah manah cheng 25/- sorkarin a pe thung ang. Kum 2000 hmalam zawng kha chuan thla khata cheng 25/- hisapin kum nga luah man, cheng 1500/- chiah Centre building sak nan hian sorkar aṭangin a hmuh theih. Chutiang chuan kum 2000 thleng kan kal a. Mahse kum 2000 aṭang khan India sorkar chuan Anganwadi Centre sak nan ṭanpuina, ṭum khat chauh hmuh theih turin cheng nuai khat sing hnih sang nga (1.25 lakhs) a rawn phal ta hlauh mai a. Chu pawisa hmang chuan Mizorama Anganwadi Centre sak hna chu kan thawk ta chur chur mai a. Pawisa chu Anganwadi Centre committee kutah kan han dah a. Centre ṭha deuh deuh mai an sa ta zawih zawih mai a. Hei hi a hnu lamah chuan cheng nuai 1.75-ah tihpun a ni ta.
Hetia Anganwadi Centre sakna pawisa Committee kuta dah tur hian thawnthu ngaihnawm tak tak a awm a. Khatih laia Social Welfare Minister, Pu R.Tlanghmingthanga a fakawm ngawt mai. State ṭhenkhatah chuan a State pumpui Anganwadi sak hna kha Contractor pakhat kutah an han dah lawih mai a, a Contractor tan chuan hlawk ve tham fe te pawh a ni ta ve ang. Chutianga Contractor ruai lo va, Anganwadi Centre Committee kuta Mizoramin kan dah thei kha Mizoram vanneihna ropui tak a ni. Mizoram hmun tam taka Anganwadi Centre building an sak tam tak, cheng nuai 1.25-a sak te chu Department ṭhenkhatin cheng nuai sawma an sak building aia ṭha daih daih a ni hlawm. India ramah hian Anganwadi Centre building nei ṭha ber kan nih loh vek pawhin a nei ṭha ber zinga mi kan ni. Heng han hmuh hian, ‘power of the people’ an tih puam ṭulh ṭulhte hi kan Mizoramah hian chiang taka hmuh theihin a lang chhuak tih hriain, kan Anganwadi sak thawnthu hi khaw tam takah chuan ngaihnawm leh ropui tak a ni hlawm. Phai lam aṭanga rawn tlawhtute pawhin kan Anganwadi Centre an han hmuh hian Mizoram ICDS chu an ngaisang hle ni te pawhin a hriat. Kan Mizoram Anganwadi Centre sak thawnthu hi ngaihnawm tak a ni.
Hetia Anganwadi Centre sakna tur pawisa te Committee kuta a luh a, ṭha taka hna kan thawh hnu hian tun hnai hian Anganwadi ṭobul leh mipui vantlangin kan thawh nasat tawhzia hre lovin, Anganwadi sakna tur pawisa awmte chu mimal kutah pek an ni ta hlauh mai a. A pawi khawp mai. Heng contractor (an tih mai) te hnena Anganwadi Centre sakna an pek te hi lo chhe leh ta se, tu nge thuam ṭha leh ang a, tu nge mawh phur ang? Pawisa awm loh lai leh pawisa tlemte awm laia phur taka thawk ṭhinte khan tha an thawh leh duh ang em? tih hi ngaihtuah tham a ni. Mizoram kan inchhuan ve theihna, India rama ICDS enkawl kawnga ti ṭha ber kan nihna chawk chhe thei zawngin kan ram roreltuten hma an lo la a, tun hma, Anganwadi Centre sa thei lo khua te hnena Anganwadi Centre kan pek theih loh hun lai hre pha tan chuan, hetia Anganwadi Centre sakna tur pawisa mimal kuta pek a’n ni ta mai hi rilru a na duh khawp mai.
Sorkar hna ka thawh ve lai khan kan Department Office hrang hrang sak tur kha contractor kutah pek a ni a. Kei khan contractor te kha ka ko khawm a, ‘Hei in kutah kan office sak hna kan puten an dah a. In hriat tur atana ka duh chu in thawh chhiat a, kan duhdan lova in sak luih tlat chuan ka hnen aṭangin completion certificate in beisei thei lo vang a, tu pawhin pe turin min ti mah se; kut tling lo lutuka in thawh chuan ka pe chuang lo vang che u. Kan Department mi tu hnenah mah pawisa pek a ngai lo va, in pe tur a ni lo. In pek avangin engmah hlawkna in nei chuang lo vang. In thawh zawh hunah chuan in pawisa lak theihna tur tu mahin kan dal lo vang a, awlsam taka in lak theihna tur kan ngaihtuah ang,’ ka ti a. Ṭha takin kan sa zo va, a lawmawm hle. Anganwadi Centre sakna tur pawisa, mimal kuta kan pe hrim hrim pawh a pawi tawh tehlul nen, pek rau rauvah a enkawltu Department hotute hnenah pawh engmah hrilh chiang lo leh an enzui tura dah lova Contractor pawh tling pha lo, Party Worker emaw, mahni duhsak zawng ve hrim hrim emaw hnena hna pe a, anni’n an duh duha sa thei ang deuhva kan han hnutchhiah ṭhin hi chu thil pawi tak a ni.
ICDS avanga Mizoramin hlawkna kan chan hi a hmu thiam lo leh a ngaihna hre lo chuan engtikah mah an hmuin an hre lo vang a, pawisa awm veleha mahni Party leh mimal duhsak zawngte hnena pek chiah ngaihtuahtute hi chuan, ICDS avanga kan malsawmna dawn hi kumkhuain an hre pha lo vang tih hlauhawm tak a ni. ICDS hmalakna avangin nau zana ṭah vei an bang a, ICDS hmalakna avangin thingtlang naupang leh khawpui naupang hmel a inthlau nèp sawt a, ICDS avangin raicheha thi kan tlem phah a, naupang tam takin taksa hrisel leh tlakchham natna an vei loh phah a. Naupan laia hri danna lak loh avanga natna chi hrang hrang tuar ṭhin khan an tawrh loh phah a. Naupang kan en dan pawh kawng tam takah a lo danglam ta bawk. Heti a ni chung pawha Anganwadi hlutna hre lo leh ngaihsak lo kan nih chuan, kan tun hnu khua hi a var lo vang tih hlauhawm tak a ni.
Mizoram ICDS kalphung pangngaiah hian a thawktu ruat chungchangah tualchhung politics inrawlh te, tualchhung aia lian deuh politics inrawlh leh hotu sang zawkin a thawktu tur chungchanga thu neih te hi thiltih ngai loh, thil thiang lo a ni. Kan politician, thuneihna chelhtu tam tak hian an thuneihna hmangin a thawktu ruat chungchangah an thuneihna te, an dinhmun sanna te hman an lo tum tawh ṭhin a. Mahse heng a thawktu lakte hi politics tel lova a bialtu CDPO-in a tih tur a ni a. Chung lama mite inrawlhna tur a ni lo. Dik lo tak leh fel lo taka an ti a nih hlauh chuan, ‘I thiltih dan hi a fel lo ve, dik takin ti rawh,’ tia hrilh a, a ṭul chuan an tihdan phung kha siamṭhattir zawk tur an ni.
Mizoram ICDS hian system ṭha tak kan nei a, chumi bawhchhiat chu ram tan thil pawi tak a ni.