MIZORAM KAWNG

Kum 1967 kum khan Serchhip aṭangin convoy-ah Aizawl panin kan kal a, zan ruk leh ni sarih kan thang a, a hahthlak ve khawp mai. Tunlai hian Mizoram hmun hrang hrangah kawng a chhe em em a, a piah khuaa awm te an khawngaihthlak zual.

Kan Mizoram sorkar hrawn tawh Party pahnih hian kawng ṭha min pe thei lo va, ZPM hian kawng ṭha min pe thei dawn em tih hi ZPM vote-tu tam takin an thlir mek a ni. Ram leilung ngai, hnathawh ruahmantu ngai, a vil zuitu ngai hmang hian tunhma sorkar siam ang bawk a nih leh chuan ZPM chu vatawk dang ang chauh a ni tihna a ni thei ang.

Kawng siam dan chungchangah a thunei lo lo hi a tihdan tur hria kan ni mai te hian a lang. Mahse kan kawng ṭhat loh chhan hre tur hian mi thiam leh thuneihna neih teh lua a ngai lo. Kan kawngte an han siam a, a siamtute khawsa zia kan han en a, kan kawng dinhmun kan han en leh hian civil tlawngawl tam tak hian sawi tur hi kan nei ve tlat a ni. Kawng siamna lama thawk Engineer te kutchhuak chu mi naran kutchhuak aia ṭha leh rintlak tura ngaih a nih laiin, kan kawng hi a ṭhat tlat si loh chuan engah nge kan sawi ve loh vang?

Mawlmang taka han ngaihtuah hi chuan a daih tawk zan tur hisapin Estimate an han siam a, chutiang a nih tawh chuan kawng hi ṭha mai tur ni awm tak a ni. Kawng siam tura kan mi rawih te chu anmahni ngeiin, ‘Heti zat hian in ruahman ang hian ka thawk thei,’ titu te an ni a. Chuti a nih chuan ṭha taka kawng chu siam ve mai awm tak a ni. Mahse Estimate leh Bill lak inkarah thil awm thei dang a tam ta ṭhin a. Mahni hnathawhna Bill la tur pawh a thiam thil eng eng emaw thawh belh ngai tlata a lang hi kawng chhiat chhan pakhat a ni thei. Estimate leh Bill lak inkara harsatna leh kikawi awm ṭhin kha a reh chuan kan kawng hi ṭha sawt tur a ni. Thawk chhe mah se chunglam sang tak, vanram han thleng pha si lovah hian Bill la ngei ngei tura baptis-tu awm tlat ṭhin kha, an awm tawh loh chuan hma chu sawn ngei tur kan ni. Thawk ṭha lo chunga Bill lak chu sawi loh, Skywalk leh Ropeway chungchangah te phei chuan a thawha thawh hma hawtin bill zawng zawng leh a bak tlem an han la thei bik a nih kha. He baptisma thianghlim lo laka fihlim sorkar tan chuan, kawng ṭha zawk siam hi thiltih theih turah mipuiin kan ngai. Mahse, kawng awlsam a ni lo vang. Kum 40 dawn chhunga thil lo fel lo tawh kha kum nga chhunga chingfel tur chuan rorum te pawh ngai viau tur a ni. Hotute lehlam hawi rual ruala ‘au’ ti leh tho tho tur hi eng zat tak awm maw.

Chik deuh hleka kawng siam lai leh senso han chhut neuh neuh a, a thawktu leh a enkawltu chhuan chhawngte khawsak mawm dan han en hian, kan kawng siam zawh tak leh a tira estimate inkarah hian tute emaw chu hnung thak an inhiahsak niin a lang tlat. Lu leh mawng inzawm lo mihring te pawh a ang thei. Estimate kan tih te lah hi mi naranin kan hmuh leh kan khawih ve phakte aṭanga han chhut hian, kan kawng hi tlo ta lo se a mak lo viau tlat a ni. Estimate lamin a daih hner hnur chung pawh a tawngchham deuh deuhva hnathawh hmuh tur a tam lutuk. Lung chan tawk loh vang te leh chhuanlam dang awm chung chung pawh hian kan kawng hi hei ai hian, kan pawisa neih pangngai aṭang hian a siam ṭhat theih tih hi Lal Isua lo kal hun tur ai chuan a chiang. Kan kawng siamte hi pawisa neih tam tawk loh vanga chhia a ni lo va, a pawisa awm ang ang hman ṭangkai kim tawk loh vang ni ngeiin a lang.

Hetia Mizoram hmun hrang hranga kawng kan neih ṭhat theih reng reng loh chhan pakhat chu kan kawng siam apiang hi a chhiat hun tura bituk emaw, hisap emaw aia hma zela a chhe ta tlat ṭhin hi a ni. Hrui i nei a, a chat lo lai tura ngaih a chah tlat a, a chat lai tura i rinsa a chah tho bawk si chuan i hrui chu rintlak thei lo vang. Mahse a chah apianga rinawm taka i siam ṭhat zel chuan a tawpah hrui fei tak i nei ang. Rin ai taka a chhiat hun tura hisap aia daih rei hi tam se la chuan kan kawng hi tunah chuan ṭha ve thei tawh tur a ni. A chhiat dawn dek deka siam ṭhat nghal vat theih ni phei se la chu kan kawng dam chen hi a sei lehzual ang a, ‘A la ṭha viau alawm maw le,’ tih lai te hian, ‘Siam ṭhat hun a rawn her chhuak tawh alawm,’ te hi han ti ve thei ṭhin ila chu kan ziaawm deuh tur. Chuti ni lo chuan ṭhenkhat phei chu siam zawh hlimah pawh kut lawnga kawih phawh theih te a ni a, skywalk method-a siam hauh si lova siam anga Bill lak vek tawhnate kan nei nuai mai. Ruaipui ṭhehnaah sa a bo ṭhen nual chuan ruai hian a daih lo ve cháwk a ni.

Eng pawh ni se, kan kawng hi tihṭhat kan tum chuan tihdan thlak ngai chu a awm ngeiin a rinawm. India rama state buaithlak ber leh harsa ber pawl Bihar-ah Nitish Kumar-a a’n lal a, mak tak maiin a mihring ngai reng leh sorkar hnathawk ngai reng hmang khan hma an sawn duak duak mai. Mahse chumi phenah chuan hremna nasa tak te, tihdan danglamte a tel tih ngaihtuah lo va, eng emaw tia vanneih vanga kan kawngte hi tihṭhat keuh kan tum chuan kan hlawhchham ang. Lee Iacocca-an Chrysler car company tlu chhe tur a tundin dawn khan an company Vice-President 35 (ka hriat sual loh chuan) a ban a, chutiang bawkin Singapore Airlines-a thawktu zawng zawng an nawrh dawn khan an Prime Minister Lee Hsien Loong chuan, darkar hnih chhunga an tum an ṭhulh loh chuan bantir vekah a vau hmiah mai a ni. Hna thawh ṭhat dawn tak tak chuan a lo thawk ṭha tawh lo ṭhinte hmai eng zah teh vak a rem lo. Tu mah hrem lo, tu mah chaltauh lova insiam ṭhat dan hi kan Pathian pawh hian hria se, hremhmun a siam kher lo vang. Kan sorkar kaltaah khan a huangtau thiam thiam kha an chan a ṭha mai. Tun hma sorkarah kha chuan a tihdan thiam dan azir zelin engkim mai kha kan ‘revised’ a, engkim mai kha kan ‘restricted tender’ a nih kha.

Mihring inhrem ngawt bakah tihdan danglam eng emaw chu ngaiin a lang. Hnathawh endik dan chi tharte leh hnathawh dan tur bituk tharte a ngai ang. Hmun pakhatah chuan an khaw kawng siamna tura an estimate angin kawng siamna tur hmanrua (alkatra) kha an VCP-in kudam aṭangin tlawmngaiin a lo va phur chhuak a, fel inti takin an hmanna tur hmunah a dah a, kawng enkawltute chu an thin a rim khawp mai tih thu an sawi. Kalphung thar awm hma kha chuan hnathawhna tur hmanraw lak chhuah kim loh (kudam aṭangin) te kha tihdan pangngai (modus operandi) a ni — AN TI! Kan kawng siam ṭha tur hian a rora leh boulder chan leh chan loh te ngaihtuah a ngaih laiin, rora leitu mihring leh kan thil lei zat, a hmun thleng tak tak hi ngaihtuah a ngai hmasa. Kan ram leilung tháwl leh dûp avanga kan kawng ṭha thei lo nia an sawi hi hmun ṭhenkhatah chuan a dik lo — an ti leh bawk.

Kan kawng siamtu PWD-te hi an buai em em a, an hnathawh hi Engineer han tih tling chin, SDO-te leh EE te chuan a hmunah pawh an tlawhpawh hman lovin an vil seng meuh lo tih chu; hnathawhna hmuna an hmel hmuh tur a van dan aṭang hian a hriat theih. Chuvangin kawng siam hna tam thei ang ber hi mipui kuta dah dan ngaihtuah a ṭha maithei. Tunah pawh khaw tam tak chuan ni za inhlawhna aṭangin an khaw kawng leh khaw chhung kawng an siam ṭeuh tawh a, Engineer an tel awm pawh kan hre lo. Mahse a chhiat tâk viau pawh kan hre lo. An thiam dan awmsa kan ring zo lo a nih chuan a tihdan tur dik ziakin emaw, ṭawngkain emaw hrilh ila a ṭha thei mai ang. Tun dinhmunah chuan kawng siam hi hman lo chung chunga thawktuten an vilin thuneihna an kawl tlat a, kan buai a ni.

Kan sorkar thar hian Project Monitoring Committee a siam a, a pianphung enin an rinawmin thla an timuang. Mahse PMC en tham em ni si lo, hna tam tak hi a la awmin a rinawm a, chuvangin tihdan thar chu kan ngaihtuah a ngai a ni. Tunah hi chuan Departmental Work han tihah pawh a Department-in an thawh tak tak tur te hi a estimate aṭangin a tam bik ṭhin ni awmtein an sawi a, chu chauh ni lovin estimate siam phat aṭang hian pawisa kawng bo ve hrim hrim turte hi siam lawksa a awm ni awmin an sawi bawk. Kan thil hriat tam tak hi a ngaihnawm lem lo. Kan kawng chungchangah hian, ‘Pawisa a awm lo,’ tih hi chatuan hla mawi lo, sak loh theih loh niin a lang. Chutih lai mek chuan pawisa awmna mualah vek vek chuan a khawh liam zur zur ni berin a lang. Contract hna thawh dan kalphung pangngai (Mizoram chauh pawh ni lovah) contractor hlep tur 10% tihte hi chu kan ramah chuan a nuihzatthlakin, mi mawl kam chhuak ang hlauh a ni. Dik tak chuan kan PWD hna tam ber hi chu tuna kal dan phungah chuan estimated sanctioned pawisa aia 25% a tlem hian thawk rawh min ti se la, tim aih lovin thawk ila, kan la hlawk tho ka ring — mahse bill la vat thei ila! Pawisain daih lo, a viltu mi thiam lamin vil seng bawk si lo, hmanraw ṭha tawk lo leh a thawktu (contractor) rilru pachhe lutuk, leh lang lem lova eng emaw lo chan ve tum tlatte zawng zawng hi kan kawng hian a tuar a. Mahse a tuartu ber kawng lah chu lungtum hrem ang maiin a awm mai mai a, a tawpah mipui bawkin kan tuar leh ṭhin.

Han en vang vang hian kan kawng siam hi thiam loh vanga ṭha lo ni hlawmin a lang lo va, chu ai chuan hlawkna neih ve tum lo tura ngaihin hlawkna neih ve an tum vang te, a thawktu tur dik takin hlawkna uchuak neih an tum vangte niin ka hmu a. Tuna kan kawng chhe mek hi a hma ang khan kan siam ṭha leh dawn em? tih ai chuan, a hma aia eng anga ṭha nasain nge kan siam dawn tih hi ngaihtuah tur a ni a. Chu chu ZPM vote tlingtute beiseina a ni.