NAUPANG ZIRDAN CHUNGCHANG

Tunlaia thil lar tak leh kan nuna thil pawi-mawh tak mai pakhat, Whatsapp-ah hian Finland ram chu zirna lama pakhatna a ni tih thu an sawi a. An ziah zinga mak tak mai pakhat chu naupangin kum 7 an tlinah sikul an kal tan chauh thin tih hi a ni.

Ka sorkar hnathawh ve ber kha Anganwadi enkawl a ni a, Anganwadi enkawl tura kan zu training khan min zirtirtu, Delhi a kan training centre ami, min zirtir tura thlan tlak khawpa thiam te khan kum 6 tlin hmain naupangin zir phung pangngaia thil zir an mamawh loh thu min hrilh a. Chu chu kan ICDS inkaihhruainaah pawh a chuang thlap a. Kan thawh tirh, 1983 te kha chuan sap sikul kha a la tlem bawk a, thingtlangah phei chuan nu leh pa kha kan hmin hman teuh hle.

Mahse zawi zawiin sap sikul ngaihsanna kha a lo piang chho ta a. Kan hneh lo chho ta hrat hrat a. Keimahni a thawktute zingah khan kan Training anga training ve tho thenkhat, kan Officer te zingah helaia mi tihdan, naupang te te a sap sikula intirh luh ring zawk tlat kha kan awm ta a. Thenkhat phei chuan kan Anganwadi te kha sap sikul ang deuhva kalpui an tum a, an bei tak sauh sauhva. ICDS lamah a hotupa deuh ber chan chang mah ila ka hnuaia mi thenkhat, Officer te leh ka chunglama hotu lianpui pui chhawng hnih chhawng thum tangkawp chu ka hneh ta lovah ka ngai a.

Min zirtir danah chuan naupang hian kum 6 an nih hmain sikul pangngai (Formal Education) hi an mamawh lo tih a ni a. Chu chauh ni lovin naupang hian kum 6 an nih hunah chauh sikul lut tan sela, chutah chuan Class I-ah thu se, kum 22 an nihin M.A an la zo thei. Mahse chu chu nu leh pa leh kan sorkar hotute (han ti ta mai ila, a kalpui theitu, kalpui ta chiah lem lo te) chuan ngaihven lovin nu thenkhat leh pa thenkhat hmanhmawh deuh deuh thu kha an awih ve ta ni maiin ka hria.

Mizoram Education tak tak leh kan zirdan phung duang chhuak turin SCERT kan nei a. Chutah pawh chuan a tir lamah chuan kum 6 hnuailama zirtir nasat loh chu kan sawiho tui viau a. Mahse kum 20 vel a ral hnu chuan SCERT lam pawh chuan Govt. Primary School a Pre-School section hawn an sawimawi ta tlat a. Kan Anganwadi a kan inzirtirna te chu an khawpkham ta lo hle mai a. Kan sikul leh Anganwadi te hi inla lawn tur an nih laiin Education Deptt. chuan anmahni a Anganwadi ang deuh, a aia changkang anga lang din duhna an nei ta mauh mai a. Chu chu ka tawnhriat aṭanga ka ngaihdan leh hmuhdan a ni.

Hemi piahah hian mawl taka han ngaihtuah hian naupang danglam bik (exceptional children) tan lo chuan kum 6 nih hmaa thiam thil (acquired knowledge) chhawr tangkai hi thil chhenfakawm tak a ni lovin ka hria. Keima mimal ka ngaihtuah pawhin ka tet laia ka zir kha ka len hnuah chuti tehchiama ka chhawr pawh ka hre lo. A thenah phei chuan kan tet lai (kum 6 kan pelh hma) a kan thiam leh kan puitlin hnua kan thiam hian inlaichinna a nei hauh lo niin ka hria. Kum 6 ka tlin hmaa ka thiam, ka chhawm tak leh ka tangkaipui tak hi sawi tur ka hre lova. Kum 8, kum 9, kum 10 ka nih vela kan thil zir kha ka hre zeuh zeuh a. Kum sawm ka nih hnu, Middle school (Class IV - Class VI) lama ka thiam ve subject te khan Matric ka thlen chuan min tlanbosan nasa tih ka hrechiang. Kum 6 tlin hmaa thil zir thiam len hnua chhawr ta viau in awm chuan kei ai zawngin in fel hle tihna a ni a, ka thil hriat hi chutiang sawi thei tam tak in awm chuan a dik lo tihna a ni ngei ang. Hriatna leh thiamna mai bakah pawh tuina leh chemkalna lam thilah pawh hei hi ka ngaihdan a ni. Eizawnna thilah lek phei chuan zir loh lam daiha eizawng ta hi he khawvelah hian an tam khawp mai.

Heti a nih avang hian mithiamte chuan naupang chu an tet lai chuan sikul kal chak tur te, sikul leh midang ngaina tur te leh zirna hrim hrim hmu sakei lo tur tein an lo duang a. Finland-ho pawh hian nikhua an hriat loh lutuk lai chuan lehkha pangngai (formal education) zirtir an duh lo niin ka ring. Saprama ka zu kal ve pawh khan an naupang sikulah ka va kal a, Science leh Mathematics an tih chu helaia inkhualtelemna kan tih ang vek hi a lo ni. Rawng thliar hran te, lian leh te thliar hran te vel, kan Anganwadi a ti tura kan hrilh ang hi a ni.

Naupang zirtirna chungchangah hian nu leh pa te hian kan duhthawh lutuk a. Lehkhathiam lo nu leh pa tam tak phei chuan anmahni tlakchham (lehkha zir loh) phuhruk turin thiamna anga lang zawng zawng (Twinkle little star te leh Ba Ba Blacksheep chenin) khaw hmu lo lekin an bawh rum rum a. Thenkhat phei chuan mahni hnam tihdan leh nunphung te an fate’n an bosal nasat poh leh changkang ang hialin an ngai ta hial law maw tihtur a ni! Tet laia saptawng nel viau avangin mihring hi an lo puitling ringawt hauh si lo.

Naupangin sikul a ngainat phawt a pawimawh a. Chu thil pawimawh tuh fel hmasa lova lehkha kan inzirtir nasat avang chuan sikul hi hmun ngainatawm a ni lova. Chuta chinah chuan kan buaina tam tak hi a rawn intan niin ka hre ve thin. Nu leh pa thu hnial ngam loh vanga sikula kal, mahse englai pawha chawlhsan hnial lo hi rin aiin kan tam a. Thenkhat phei chu a hring a hrana sikul nuam tih lohna tilang, kal chhunzawm duh ta lo (dropout) an awm thin.

Naupang te tak te, pawl sang tak nihtir thuai thuai a, kan mawhphurhna hlen thuai hi kan chak nge, ngaihtuah chiang mang lovin saptawng lama an tlangnel phawt chuan engkim hi fel vek turah kan ngai tih pawh a hriat chiah lo.

Kan Education Department hian kalphung nghet an nei lova. Hmun thenkhatah chuan Govt. Primary School te English Medium-ah an let thul, zirtirtu lak chungchang te hi Party lam thuneihna emaw ti tlat pawl te pawh kan awm ta ve ang. Posting & transfer chungchang te lah hian tah a ti chhuak a, kan buaina khua a la sei hmel viau. A thenah naupang sawmhnih zirtir tura zirtirtu 10 an awm laiin a thenah naupang sawmsarih zirtir turin zirtirtu pahnih te kan han nei a. Hmun thenkhatah phei chuan naupang panga zirtir turin zirtirtu pariat te an awm.

Kan naupang zirdan chungchang han sawi dawn pawh hian a ‘Methodology’ (a tihdan phung) aia sawi hmasak tur, Posting & Transfer te, Appointment te, Zirtirtu zurui chungchang te, an awmna tura awm duh lo zirtirtu chungchang te sawi a ngai hmasa hial law maw.

Zirna chungchang hi heti khawp hian kan sawp rethei a. Kan naupangte lo hi chu innghahna dang nei ila a zia zia hi a awm tur a nia. Mahse kan tu leh fate bawk lo chu innghahna tur kan neih miau si loh avangin kan ngaihtuah ngun chu a ngai ve hle mai.