KAN EDUCATION HARSATNA

Hnam innghahna lungphum pawimawh ber pakhat chu Education a ni. Hei hi a thu chuan kan pawm a, Teachers’ Day lo thlen apiangin ram hruaitu dawhsana ding te chuan, ‘Zirna hi a pawimawh, nangni hi hnam lungphum pawimawh in ni,’ ti angrengin an sawi chuah chuah a. Mahse Education chawisanna ai chuan mahni duhsak zawng te leh chhungkhat laina te duhsaknain hmun a chang lian zawk fova. Hindi zirtir turin Hindi thiam lo te kan la a, fiahna paltlang fumfe lo te zirtirtu atan kan la a. Education chu langsar lem lova pawngsual duh mai hmelpu leh nungchang nei thenkhat pawh zirtirtu atan kan la zauh zauh. Kan ram hruaitu thenkhat rilru retheihna hi chuan Education hi hnam lungphum a ni tih hriatna a keng pha chiah lo.

Tun hnua zirna chungchanga kan buaina tam tak hi chu Commission hrang hrang recommendation kan ngaih pawimawh loh vang leh syllabus lama kan hnufum vang a ni chiah lo. Han en reng reng pawh a tih awm loh tak, Commission lamin kan ti duh ang tih an suangtuah phak loh kan tih vang a ni mah mah.

Thingtlang pain an awmdan pangngai rau rauvah an khua emaw, an vengin emaw sorkar hmun engemaw an neih ve dan an han ngaihtuah a. An ngaihtuah chhuah ve fo chu sikul hawn belh te a ni. Thawitham deuh, figure mumal awm mang lovin, ‘Kan veng hian sikul hi kan mamawh em em a........’ an han ti a. Politician ruhno deuh, a hnu lehzel tur ngaihtuah pha lem lo chuan thingtlang khaw tam ber chu khaw lian lo tak leh inzar pharh zim tak, khawlaia kal hrehawm khawpa motor tamna pawh ni lo, an sikul kal meknaah pawh naupang an tam lutuk lo a ni tih pawh ngaihtuah pha lem lovin thu an ti tlu ta mai thin a. An tana sikul hawnsak kha anmahni tihlawmna leh thil tha, anmahni deuh chauhvin an tihsak theih leh mahni damlai lungphunna ang deuhva ngaiin theihtawp an chhuahpui ta thin a. A chang chuan hetianga sikul hawn belh chungchanga en chiang lova hma latute hi Education Minister te pawh an ni thin ta ve ang. Sikul hawn belhin a nghawng theih leh Mizoramin kan buai phah theih dan ngaihtuah pha lova hmun hrang hranga sikul kan hawn belh takah chuan vawiinah chuan kan enkawl theih aia tam sikul kan nei ta a, kan buai ta a ni.

Zirtirtu tam zawng leh naupang tam zawng hi chhut dan a awm a. Zirtirtu pakhatin naupang sawmthum zel zirtir tur a ni (30:1) tih te leh a dang te hi chhutna fel tak a awm vek a. Chutiang tehna atanga han teh a, tlin lohna kawng hrang hrang a tling lo chung chung leh sorkarin a enkawl theih dan tur ngaihtuah thui lo chuan sikul kan hawng ta zel a. Mahse chutianga kan tih zel chuan a ram pumpui hisapin zirtirtu indah lamah harsatna a awm lo thei ta lova. Naupang tlem lutukna hmunah te chuan zirtir hna thawh pawh a phurawm lo hle thei bawk. Thingtlang khaw pilril si, naupang tlem bawk si-ah chuan phur taka zirtir hna thawh te pawh a harsa a ni ta ve ang. Kan buaina ber pakhat chu chhutna fel tak (statistical data) awm fumfe lova sikul kan din leh mai thin hi a ni. Sorkar sikul tam takah a thenah naupang an tlem lutuk a, a thenah zirtirtu an tlem lutuk a, khawpui chhuahsan thei lo zirtirtu kan ngah lutuk a, a tha lo lam zawng hlira ‘lutuk’ infawk khawm chuan kan sorkar sikul chu a engamah hmain a tihmelhem nghal vek a. Amah Thangkura te chhiarkawp chawkin, ‘A chawk te thei lo lo kha thiam min ti,’ an ti ang maiin sorkar sikula fate dah lo thei thei hi changkangah kan inngai ta hial a nih hi.

Hmun tam takah chuan naupang kal tur hian an daih lo ngawih ngawih a ni ber mai. Kal lo tur nen lam pawh a chhut a sikula zirtirtu awmdan tur pangngaiin an zirtir tham loh naupang awmna sikul a awm nual. Chung sikulah chuan, ‘Khawnge an tlem bawk a, hneh tak leh tha takin i zirtir teh ang, thlatin hlawh kan lak tawh hi,’ tih lama infuih ching lo leh thawh tum lem lo chuan chhuanlam an nei sa a, ‘Naupang an tlem thova,’ tiin kan zirtirtute chu an inthlahdah a, chu chu kan hotute chuan an office ropui tak atang chuan an ngaihhnathiam ni ngei tur a ni. Education ropuizia leh hlutzia te, naupang te hi kan tunhnu khawvel an ni tih hi hre hlawm ila chu mahni awmna tur hmuna awm lo ngam zirtirtu zahder te leh hrem lohva awmtir te hi ngam awm lo tak kan nia. Mahse zahawm tak leh thu tha tak sawi thei chung si hian kan ngam tlat si niin a lang.

Zirtirtu lak hi kan fimkhur lohna pawl tak a ni. Tunhma sorkar hunah khan zirtirtu han lak mai kha sorkarin a awlsam a. Zirtirtu ni awm lo tak leh nungchang leh incheina atanga tling lova ngaih theih (quality nei lo) tam takin zirtirtu hna an thawk a. Khawvel ram danga hna ropui leh hna zahawm ber zinga mi hi kan ramah chuan a thawktu awm mek te leh a thar kan lak dan te leh an thawh dan te avangin hna zahawm a ni ve ta lova. Chu chauh ni lovin anmahni ngei pawh zahawmin an inhre tlat lova. An hnathawh ai chuan an hlawh tam lam chu an zahawmna teh nan an hmang ta tlatin a lang a. Zirtirtu thenkhat, JE te nena intehkhin a zahawm lo tlat a inhria kan nei nuk a. An zahawmna chu an hlawh tam leh tam lohvah te, an in that leh that lohvah te an teh fai vek a. Chutiang a nih avang chuan hlawh nawr reng reng a service chanve hnulam hmang zo kan nei hial awm e.

Tunhma atangin zirtirtu transfer reng reng Minister hriatpui veka tih tur emaw kan ti ta a. Minister chu sawi loh, tlem lai phei kha chuan zirtirtu transfer chu bialtu MLA-in a hriatpui ngai tlatin kan sorkar khan a hria ni hialin a lang. Hetianga zirtirtu transfer chungchanga politics inrawlh bul intanna vel pawh keini ang chuan kan hre pha ve. Kan Education Minister te hi an hriat tul lo thleng thleng hriattir a, thuneihna pumhmawmtir a, chumi avanga duhsakna dawng chunga chumi kara mahni duh zawng lo zeh vel hi he Department hian chin dawklakah a neih tawh hialin a lang. Thuneihna insemzai lovin tunhmaa School Inspection leh Inspector te thil hmuhdan leh pawimawhna zawng zawng chu Minister te kutah dah vek a ni ta hialin a lang a. Hei hian thil tam tak a tichhiain a lang bawk. Sorkar Department hi a kalphung a dik chuan a enkawltu Minister te hi misual leh mi tha lo hlir an ni lova, kha Department kalphung awmsa kha Minister pakhatin tum hnih khat lo bawhchhe mah se tih zui zel loh dan a awm. Mahse kan Education Department hi chu kawng hrang hrangah a kalphung hi a dik lo tlatin a lang. Transfer chungchanga politics inrawlh te; mitthi tawh si, thawk reng anga lang tlat an awm thei te; zirtirtu thenkhat, thingtlanga awm daih, an hriat hauh lohva an hminga T.A bill leh MR bill siam ni ngeia lang te hi a thu a zuzi ral mai mai niin a lang a. Directorate-DEO-SDEO-CEO thleng hian thil fel lo angreng tak tak a inphum thla thluah ni tein a ngaih theih. A bulthutah dikna leh rinawmna thu lovin, thiam thil kheuhbeuh leh inbiak thiamna leh politics nen a inhne ngur mai niin a lang. Hei chauh hi ni lovin zirtirtu, mahni hna thawk tha lo te hi a Department te hian an ngaithei em emin a lang.

Education Department-in aikal an ngaithiam thei kha a mak. Sorkar hnathawhna naran pawh ni lo, ‘trained’ ngai hnaa aikal lak pawmzam kha vawiin thlengin a mak a, kumkhuain a mak awm mang e. Chhan hrang hrang avangin zirtirtu aikal an awm thliah thluah a. Chhan pakhat atangin chhan dangah a kai zel a. Tun sorkar hian titawp lo phei se chu kum nga lo kal leh turah chuan ‘Aikal Association’ te dinin, ‘Chutiang a nih loh chuan kan thawk thei tawh lovang,’ ti thut mai se sorkar awm nem deuh chuan a hlau tawh maiin a rinawm. Tunah pawh aikal lak loh chuan kan Mizoram Education hi buai zo vek tura ngai Officer an kawl nualin a rinawm. Heti khawp hian kan Education Department hi a lo heti tawh a nia.

Kan zirdan (method of teaching) te, kan zir tur (syllabus) te leh sikula tihtur dang (curriculum) chungchanga kan mithiam neih te thiamna hi a rinhlelhawm lo. Mahse kan buaina chu heng hi ni pha chiah pawhin a lang lo. Tum khat chu ka pension dawn hnaih khan naupang buk chungchang hi phaia kan training-na hmunah kan sawihova. Darkar khat dawnlai kan sawi hnu chuan a tawp lamah, ‘In sawi kha a dik khawpin ka ring a. Anih leh heng zawng zawng bul intanna ber, nau bukna (weighing scales) hi in Anganwadi-ah in nei kim em?’ ka’n ti a. An ngawi ta thap mai a. Chutah, ‘Bukna tha chi deuh, in hman ang leh a company rin tlak te min hrilh tur in nei em?’ ka’n ti a. An ngawichawi leh ta hle mai a. An Anganwadi thenkhat ka hmuhah chuan naupang an kal ngai lova, a zirtirtute pawh an awm mai mai a, nutrition lah an sem fumfe lo tih ka hre bawk a, nau bukna phei chu a awm teuh lo hlawm. A then phei chuan an Anganwadi pawh min tlawhpui ngam lo. Chuti chung chuan an sawi thiam em em a, sawi tur tam tak an nei. Kan Education pawh hi naupang awm, zirtirtu awm si lo te; zirtirtu awm teuh, naupang awm fumfe leh si lo te; naupang kal tur awm fumfe lo hrim hrim, zirtirtu awm mumal bawk lo te leh a awmchhun pawh inthlahdah leh nungchanga fihlim lo ve tak tak te a awm nual a. Kan vaia changkanna tur kan ngaihtuah dawn chuan, zirtirtute hi uluk takin la ve phawt ila; naupang zirtir tur hi sikulah awm se; naupang zirtirtu tur hi sikulin nei ve hlawm se tih te leh a zirtir dan lam (teaching method) tel lo pawhin a tisa thil (physical structure) hi awm ve phawt se kan ziaawm ang.

Kan sikul te hi khaw per fal zual te an nih loh chuan naupang kal tur awm thei pangngai tawk turin sawikhawm phawt ila, naupang tlem lutuk, veng lehlama insawn a fel diak thei te hi chu sawnin a sikul pawh tihtawp ni se, kan sikul neih tawh vek vek chu tha tak leh changtlung takin enkawl ila a thain a rinawm.