MIZOTE RINAWMNA

Tunhma khan lehkha kan zir laiin kan sikul hotute khan Matric kan exam dawnah Form min lo fill-up sak a. An duhdan danin kan kum kha an dah mai a. An duhdan ka’n ti rawk nang a, kan tana ṭha ber tur angin min ziahsak mai a. A ṭhen chu, ‘Sorkar hna a thawk thuai duh ang,’ tiin sorkar hna thawk thuai thei turin an kum an ziah upatsak a. A ṭhen chu, ‘IAS te a la exam ve duh takin,’ an ti a, naupang takin an kum an dahsak a. A ṭhen chu, ‘Sorkar hna a thawk rei thei deuh ang,’ an ti a. An kum an ziah naupansak leh mai a. An rilruah khan, ‘Hei chu thil dik lo a ni,’ tih lam pawh a awm em em lo. Aizawl pa lar tak pakhat fiamthu an sawi ang deuh hian pawl ruk nih tawh hnua la piang lo kan awm ta nual mai.

Nikhua a lo rei a, ṭhenkhat chu ning chung chungin sorkar hna an thawh ṭauh ṭauh a lo ngai ta a. Ṭhenkhat lah inthiam meuh lo chunga an Office ve ngat ngat a ngai a. An aia naupang tih hriat chian bal te aia an han pension tlai chuan engemaw chang chuan an rilruah engemaw a awm ve zauh zauhin a lang a. Ṭhenkhat phei chu ṭhenkhatin kohhrana an nihna leh thildang nen ṭawngkam mei nei angreng tak takin an han fiam a, kum sawmli vel kaltaa Matric an exam hunlaia boruak kha ṭhangthar leh ngaihdan tharin an hriatpui tawh tak tak si lova, an khawngaihthlak letling a. Ṭhenkhat lahin Service han pawhsei te chu intih theih nan tak an la hmang ta lai a. Mi ṭhenkhat, an service laia an thawh ṭhat leh an thawh hlawk thu sawi tur awm lem lo, tih theih chungchuan bik em em vang ringawta an service pawhseisak te ang chi hi chu mihring zah hre lo chi an ni tlangpui bawk. Ṭhenkhat erawh chu an service te pawh sorkarin a mamawh ngawih ngawih a, a hun a laia mi hna chelh duh mang loh, anni’n an chelh tak avanga itawm chho ta leh Mizoramin kan chhawr ṭangkai em em si an awm bawk. Heng mite service an han pawtsei te hi chu awm khawp mai.

Kum dik leh dik lo thu kan sawi a, kan han lut kawi zawk a. Service thleng thlengin kan sawi ta. Kan sawi tum erawhchu sorkara kan inziah luhna kum (tunhma chuan Matric Certificate) kha mi tam tak chu a dik lova. Mahse mi tam tak chu an rinawm loh vang a ni lo. Engemaw hunlaia sap hming inphuah kan uar em em ang deuh mai kha a ni. A dik a dawk kan ngaihtuah lova, ‘Mi tihdan alawm,’ kan ti vel mai mai a. Kan kum dik lovin kan lo inziak lut ta fur mai a. A then chuan an tifuh vak lova, thenkhat tan lah a lo tha ve viau (anmahni mimal tan) bawk. Ṭhenkhat hi chuan sorkar hna an thawh bak chu thawh tur leh tihtur reng reng an hre lova, tih tum pawh an nei lo. Chung mite tan chuan thawk theih tek tek chhung chu sorkar hna thawh reng mai te pawh a ṭha mahna le.

Hetianga midangte kum chungchang sawi peih tak zingah hian kum khata pawisa lakluh zat (income) dik lo ziak a, fate emaw, tute tan emawa Scholarship la kan awm em tih ngaihtuah a ngai viauin a lang. Kan sikul kum dik lo ai chuan he thil hi a ngaimawhawm zawk hlein ka hria. A chhan pawh kan sikul kum chu hriat lohna avanga ziak dik lo kan ni tlangpui a, mahse Income dik lo hmanga Scholarship diltute hi chuan chiang takin thil awmzia an hre tlat a. Chuvangin hetianga fate tana Scholarship dil duhte hi chu pulpit aṭanga Pathian thikthu chhia han dawr turah ka ngai lem lo. Tunlai chhanah mi pangngai tam tak chuan Income Declaration an han en hian, ‘Ekhai, keini chuan he Scholarship hi kan dil ve thei lo zuk nia le,’ an ti mai. Chutianga Scholarship dik lo la duh lo chu ka hre ta nual mai.

Inrelbawlna zawng zawngah hian dikna a awm theih nan chabi chi hrang hrang vuah vek a ni ti ila kan tisual lo hial ang. Mi dik lo leh mi rinawm lo te’n anmahni hlawkna tura an duh duha thil an tih lohna tur hi inrelbawlna hian a keng tel vek a. Chungte chu a sapṭawngin, ‘procedure’ te an ti a, ‘terms and conditions’ te an ti a, ‘audit’ te an ti a, ‘evaluation’ tih te, ‘cross-check’ tih te leh ṭawngkam chi hrang hrang hmangin an vuah a. Sorkar hnathawkte pawh ‘rinawm pumpuhlum’ (absolute integrity nei) turin phut an ni a. Mahni duhthu thua engmah sawi lova nikhat lek office an kal loh pawhin hrem tur an ni a. Hrem an nih loh chuan chung mite chu ‘ngaihhnathiam’ an ni. A nihna takah chuan an phu tawka en lova, khawngaihna leh duhsakna nena en avanga hrem loh chauh an ni. Engpawh ni se danin min kar luih avang mai ni lo, kan mihring nihphunga rinawm hi kan bat a ni a. Dan bawhchhe khawp khawpa rinawm loh phei chu kan nihdan lo tawp tur a ni. Rorelna zawng zawng hian dikna leh rinawmna hlen chhuah vek a tum a. Mahse khawimaw lai laiah chuan dan ang teh thlepa thilti lova ngilneihna leh lainatna han lantir zauh te hi min ti-mihringtu tak a ni ve thin. Mahse chuti chung pawhin chu dan ang lova awm chu inzirtir ngam rual a ni lova, dan bawhchhiat emaw, fin kherek chhuah emawa bawh pial emaw chu a zahawm lo fo thin.

Mizote din chhuah leh din chhuah loh thui tak chu kan rinawmna hian a hrilin ka ring thin a. Kawng hrang hrang (thiamna, hausakna, finna, hmelthatna leh adt.) ah mi te tluk lohna nei nual mah ila kan rinawm chhung chu kan thangmawi ang a, kan ngainatawm fovang.

Vanduaithlak takin kan zingah buk tling lova Iron rod hralh ngar ngar duh te, Gas bur aṭanga Gas lo rut phai duh te, Buhfai ip aṭanga a ruka suak ṭhen ngat ngat duh te, Petrol a khawnvartui pawlh chiam chiam duh te, tuikhuah sangha ni reng si, han rep uai selh sulh a, ‘Luia mi kan man Nghatun a nih hi,’ ti a to tak taka hralh duh te, rawthing pum kara mautak pum han zep ru duh tlat te - a.... sawi sen a ni lo. Kawng engkim tih theih deuhthaw-ah rinawm lohna hmel a lang a. Hetianga titu tam ber chu hna sang vak lo thawktu kut hnathawktute an ni. Kan thingzai inchi leh inchi thum (4 x3) lah a tling lovin kan zuar a, kan sa buk te pawh hmun tam takah chuan a dik lo lulai bawk. Kan cubic lung te lah chu teuh lo nuihzatthlak khawpin a tlahniam tawh a. A hming dang si lovin a nihna hloh thakin thil kan ti a. Tunah lungah ngat phei chuan, ‘Double Cubit’ an ti a. An ti te tawlh tawlh a, Cubic khat pawh tiat chuang lo hi, ‘Double Cubit’ an ti ve ringawt a. ‘Double Cubit’ hi ti kher lo se a man hi an chhiar ang hian hralh mai se ziaawm tur.

Sorkar nena kan indawrna lam, Election kaihhnawihah te hian pawisa hi kan inthamsakin kan in-eisak nasa ngawt mai. Mi mamawh lai leh duhthawh lai denchhen hian kan inrawk a ni berin a lang.

Eng pawh ni se kan rinawm leh rinawm loh hi engtia ngaih tur nge ni ang tih ngaihtuah fe a ngai ta.