TUNLAI THIL PAHNIH

November ni 9 chanchinbu chhuakah khan thil pahnih a awm a. Pakhat chu Vanglaini chanchinbuah sum tihchingpen vanga MSU President, Samuel Zoramthanpuia man thu a ni a. Aizawl Post ve thung chuan hnathawk tlak lo dap chhuah a nih tur thu Chief Minister-in a sawi chungchang a ni ve thung. Heng thil pahnih hi thil pawimawh tak a ni.

Tunah hian Mizoramah zirlai pawl pahnih, Mizo Zirlai Pawl (MZP) leh Mizo Students Union (MSU) te an awm a. Mizo Zirlai Pawl hi chu sulhnu ṭha tak nei, kan mi hmasaten hmanah, rambuai (1966) hmalam daiha an din tawh kha a ni a. Tunhma phei kha chuan pawl dang te a la tlem a, a hruaitute pawh mi puitling tak tak an niin vawiin thlenga kan mi zah leh ngaihsante an la ni a. An zingah tharum hmanga mi pawisa chhuh chi an awm kan hre lo. Chu'ng ai chuan an thiltih ṭha leh Mizo zirlaite thlavang an hauh thute kan hria a, Hla Kutpui ropui tak mai an buatsaih thute pawh kan bengah a la cham reng. Mizo Zirlai Pawl hi pawl hlun leh tun hma lama hmingṭha tak a ni ṭhin.

Mahse rambuai hnu eng emaw lai aṭang khan MZP hian thawm nalh lem lo tak tak a nei ta ṭhin nite pawhin a lang a. Politics nen a insuih zawm ta viauin a lang bawk a. MZP hruaitu hlui ṭhenkhat phei chu an thawh sawi tur hriat si lohvin sum leh paiah eng emaw ti takin an hnianghnar ni te pawhin a hriat a. ‘Saw saw MZP President hlui in a nih saw,’ han tih hian eizawnna kawngah leh sum leh pai thawh chhuah kawngah sulhnu an neih lohzia hretu tam tak chuan mak an ti ṭhin. Chutih laiin politics leilawn a sang tak tak han lawn thleng thei te pawh an awm bawk a. Ṭhenkhat phei chu hausa tawntaw ang deuh lek lekte pawh an awm bawk. Chutianga ṭhenkhat an awm lai chuan MZP hruaitu hlui, rintlak tak tak an awm a, an nih tawh loh hnu pawha mahni veng Branch YMA-a la President lauh lauh peih leh tlingte an awm a. MZP hruaitu zingah pawisa thilah hmingchhe miah lo, hausa lo bawkte pawh an awm. Heng mite hi an ngaihsanawmin entawntlak takte pawh an ni kan ti thei ang. Eng pawh ni se, MZP hi sum leh pai thuah fihlim vek lo mah se, zirlai leh Mizoram tan thil ṭha eng emaw zat ti tawhtu Pawl a ni a, tun aia felfai leh thinghlim zawk hian kal phei se chu an zahawm thei viau ang — a ṭobulin a zir bawk a.

Zirlai pawl pakhat dang leh (MSU) President hetia sum tihchingpen thubuaia an han man ta mai leh tan-in thlenga an han nawr lut ta hi; thil bulbal hre ve lo keini ang tan chuan engtia ngaih tur nge hriatthiam a harna chinte pawh a awm thei a. Mahse eng emaw chen an chhui chhin hnua tan-ina tang tura tih ni ta chu fel lo engemaw tak a awm ngei niin a lang. MSU hrim hrim hi MZP awm tawh hnu hi chuan, Mizoten kan mamawhna hriatthiam a harsa viau a. Anni hi awm ta lo se, Mizoram hi kan hmingṭha zawk ang em tih thlengin a ngaihtuah theih. Tuna an buaina zinga thil pakhat, pawisa chungchangah hian engti tihin nge Health Department khan pawisa khati zat kha an kutah an lo dah theih mai? YMA lamte ni zawk se chu eng Awareness emaw, hriselna chungchanga hmalakna, Mizoram pum huap nei tura tihna, in sak leh ‘technical’ thil ni lem lova pawisa hmanna turte pawh a awm theiin a rinawm a. MSU hnena cheng nuai 50 lai mai dah kha a awmzia heti mai hi chuan kan hre lo phawt a, keini ang tan chuan a bangbothlak viau. Chu chauh ni lovin Preliminary enquiry tih zawh hnu pawh a fel thei lo chu a fel lo ve thawkhat a nih a rinawm. Kan kalphung tlangpuiah tlawmngai pawl hruaitute leh sakhaw hruaitute hi kan Mizoram sorkar leh dan kengkawhtute hian a ṭul tawpkhawkah lo chuan an man châk lo ṭhin hle tih erawh tlang hriat a ni. Dik tak chuan tunhma aṭang tawh khan MSU thawm leh awm dan vel hi kan hre zauh zauh a, a ngaihnawm tehchiam lo. Ka hmelhriat pakhat pawh engmah thawk lo a ni a, a rorumna lam pawh Mizo tana hmingṭhatpui chi a ni lem lovin ka hria a, khawi aṭanga pawisa hmuhna nei ni awm tak hian a awm ve reng thei mai.

Raltlan ṭanpuina pawisa chingpen thu hla phei hi chu a sawi a zahthlak a, a fel lo nasa lehzual awm e. Mi thawhlawm lo tihchingpen hi thil mawi lo tak mai leh zahthlak tak a ni. Sorkar pawisa, kan hmuh leh kan kuta awm reng reng hi kan hman dik loh chuan a tuartu khawiah emaw an awm ziah. Sorkar pawisa pawh chutianga kan ngaih laia raltlan mangang ṭanpuina tur pawisa, mi ṭhahnemngaite thawhkhawm sa lo tihchingpen hi thil dik lo tawp a ni a, chumi avanga tuartu an awm a nih pawhin khawngaih an harsa hle a ni. Chumi piah lamah hnam dang contractor ṭhenkhat an lo hreng a, sorkar dan kalhin thil an ti ni awm tak a ni a. Heng hnam dang contractor te hian pawi an sawi emaw, hna chhe tak an thawk a, tiṭha tura ṭhahnemngaih thila kawng hrang hranga kar fe hnu pawha an tiṭha duh lo emaw a nih loh chuan, sum leh pai vang ngawta mi dang hreng thei an awm hi Mizoram tan thil ṭha a ni lo. Kan hre ve lo na a, hetianga tuten emaw an tih avang hian hnam dang contractor te hian an tihdan tur angin thil an ti lo va. Anmahni viltute hnenah, ‘Ka pu, cheng chuti zat chu min chhuhsak a, ka tan tihngaihna a awm lo a ni,’ an ti ve tlat ni te pawhin a lang a. A tawpa tuartu chu mipui bawk kan ni leh tih hi hriat a ṭha khawp mai.

Kan Chief Minister chuan Mizoram sorkar hnathawk zingah thawk tlak lo leh thawk thei lo an dap chhuah dawn thu a sawi a. Lawmawm ka ti ngei mai. Hman aṭang tawh khan kan Mizoram sorkar hrawn tawhte hian hetiang hi ti se ka lo ti em em a, mahse ZPM sorkar lo chu hetiang ti thei hi an awm lo niin a lang. A chhan pawh sorkar kal tawh te kha chuan dan hi dan anga kalpui an tum lo va, an tlin lo va, an suangtuah dan a ni lo bawkin ka hria. Kan ram hruaitu kalta (Pu Ṭhena leh Pu Ch.Chhunga tih loh) chuan kan awm dan dik lo sa kha hahdam nan hman mai a, khami hmanga mahni nuam tihna tawk (comfort level) vela nuamti taka sorkar kalpui mai kha an tum ni tein ka hre hial a. Kan ngaihdan lo sawi ve pawh a inthlahrunawmin chilper a uiawm thlawn vel mai mai niin a lang. Pu Hawla khan corruption tihbo kha a tum ngeiin ka hria a, mahse kawng chanve-ah a tluksan a, awmhmunah theihtawpa lo puihbawm kan tum laiin a bansan leh ta niin ka lo hmu a. Mahse tunah kan Chief Minister chuan he thil pawimawh tak mai hi a rawn hmachhawn (address) ta chat a, mipui tan a hlawkin kan ram tan a that ka ring. Mahse engtikah emaw chuan Party mi, tute emaw a nghawng chin a awm ang a, kan chhungkhat laina hnaiten an tawrh ni a thleng ang a, chutih hunah pawh chuan khauh takin kal se a duhawm hle.

Rorelna leh inawpna kalphungah hian tu emaw, duh fir tak mai kara zaidam deuh leh mi dang pawi sawi ve mang lova awm a, inawpna tibuai tehchiam lova hmingṭhat hlawh hi thil awm thei tak a ni. Mahse mi pawi sawi tum lo hlir awmkhawmna leh thununna a dul vekna hmunah chuan inawpna a buai zo vek ṭhin. Traffic police strict tak tak kara lo zaidam bik mai hian hmingṭhat hlawh a awl, mahse zaidam vek chuan traffic rules zawm ṭhat ngaihna a awm lo. Chutiang vek chu a ni. Office aṭanga chhuak reng mai te chungchang tuin emaw a lo sawi a, hotute beng a thlen apianga, ‘Chumi chuan min hek,’ tih tum reng mai chi hi awm a nia. Chutiang mite mitmei ven avang chuan hnathawh tui lo rawk khawpin sorkar pisa inawpna a chhe thei. Chumi siam fel tura Chief Minister-in hetianga a’n ti hi kei chu lawm sa lohvin ka lawm a ni.

In reng reng hi bawlhhlawh phiah chhuah zel loh chuan a bal a, a rimchhia a, a nuam lo mai. Pawnchhia kan ngah lutuk a, bungraw hlui thehthang phal loh kan ngah luat chuan eng rumrawk pindan mahin min daih lo va, eng chhuar mahin min dawl zo lo. Chutiang bawk chuan thawk thei lo leh thawk ṭha duh lo an tam chuan thawk ṭha duh tan phur taka thawh reng theih a ni lo. Kan sorkar hnathawk tam tak hi chu nikhatah cheng sangkhat hisapin kan chhawr a, thla khatah ni 21 emaw, darkar 160 vel emaw thawk turin sorkarin hlawh a pe a. Chhuanlam chi hrang hrang (kohhran thil, chhiatni ṭhatni, chhungkaw thil pawimawh) avangin kan sorkar hnathawk ṭhenkhat hi chuan thla khatah darkar 100 pawh an thawk kher lo vang. Chu aia la chhawr tlak loh leh thawk chhe zawk, zu in nasat vanga chhawr tlak loh hrim hrim te, thiam neih loh vanga chhawr tlak loh (zirtirtu inziak naupang, tunlai naupang thil zir man pha tawh lo leh sapṭawng leh thil dang man pha tawh lo lutuk bakah kum upa lutuk tawh pension a chhuak duh si lo, kum dik lo hmang tih kan hriat ṭhup si) te eng emaw zat kan kawl a. An kum zat an zep ṭhen tih hrereng chungin, ‘Kan la pension bawk si lo va,’ tiin mahni thawhna sikul pawh kal thleng hlei thei lova inngaite kan awm nual a. Heng zawng zawng hi mipui pawisa hmangin an hlawh kan pe a. Mizoramin hma a sawn dawn chuan heng mite hi kan thenfai a ngai.

Police, dulkiar lutuk leh zu heh lutuk, duty hlei thei tawh lo te; sorkar driver, motor khalh tura tlak tawh lo te; office hnathawk, tunlai technology man phak loh luat tuk vanga thawk hlei thei tawh lo te leh chhan dang dang avanga chhawr tlak loh te hi kan sorkar hian a thenfai theih chuan, sum leh paiah Mizoram hi kan phuisui sawt ang a, kan ṭhalai leh ṭhangthar tan kawl a eng ang. Hetianga hna thawk thei lo leh chhawr theih loh te hi chu anmahni insaseng nachang hria se an zahawm ber ang a, an hriat loh pawhin senghawi an ngai tih hi phat tur a awm lo.

Kan Chief Minister thusawi hi kan sorkar hian chak takin bawhzui teh se.