Guest writer
PL Liandinga
BANA KAIH
Kan Mizoram sorkar hian a nawlpuia mi rethei khai chhuah huk dan tur a ngaihtuah fo ṭhin a. Tun hma khan Garden Colony te, Terrace laih te, Jhum Control te, leilet siam te, tung chin te, Jatropha chin te leh thil dang Oil Palm chin te, Cardamom chin te, rubber chin te leh thil dang dang pawh thapui thawhin a lo ti tawh ṭhin a. Tun hnu lamah Congress leh MNF lamin a thlai chin tur ang zawng leh a hnathawh dan tur hmalakna bil sawi lovin NLUP leh SEDP an ti a. Heng hmasawnna ‘programme’ te hi a ṭha lo vek hauh lo. Mi taima leh tumruh ṭhenkhat chu khawi maw lai laiah an hlawhtling anga sawi theih a ni a. Kan han sawi takah khian Jatropha hlawhtlinpui ta kha hriat tur an awm lo ber. Sorkar khan khatiang ruahmanna kha siam lo ta pawh ni se hlawhtling anga an sawi ṭhenkhat kha chu an hlawhtling tho vang. Chiang taka hriat theih chu hlawhtling anga an tarlan ṭhenkhat chu mi hlawhtlingsa, a scheme tihhmingṭhat nana an hlawhtlin tawhna thla lak leh hnuhnawh vel an awm tlat. Pawisa faia han sem takah chuan eizawnna ni hauh lo, kawmawl lei nan te, second-hand thuamhnaw leina hrim hrim atan te, lirthei lei nan te, phone leina leh in chhung bungraw lei nante mi tam takin an hman dan han hriat kha chuan a nawlpuia pawisa sem kha hlawhtling anga ngaih theih a ni lo va, mihring rilru tihpiansualna hmanrua a chang thei hlauh zawk a ni. A ṭha lo va, a hlawhtling lo va, a dik lo a ni titu tan pawh tihngaihna dang awm hek lo, a tawpah za lo zetin kan nui ral vel mai mai ni te pawhin a sawi theih bawk ang. Tuna kan sorkar hian Bana Kaih (Hand Holding) a rawn ti leh ta a. Eng tak ang maw le.
Mihring hi kan mak khawp a, englai pawh hian ‘din chhuah thut tum’ hi kan awm reng a, heng mite hi anmahni pawh an buai a, sorkar tan pawh an buaipuiawm duh zek lehnghal. Kuthnathawktu ṭhenkhat, Bana Kaih sawi rik dek dek tawh chuan sorkarin an ṭhu thluang diai diai lai kai thova, hnathawh tur kawhhmuh a, an thawh rah hralhsak a, buaipui ngai zawng zawng buaipui vek a, kum khat tihfuh chuan din chhuah lawih tum an awm ni ngeiin a lang. Sorkarin thlai thar a lei theih loh thu leh thlai thar hralhna a awm loh avanga kuthnathawktu kan din chhuah ve theih loh thu sawia kum 30 zet kan hman liam tawh hnuah, sorkarin thlai thar a lei tur thu a’n sawi a. Ṭhenkhat chuan, ‘Keini mi rethei tan sawhthing chi leina pawh a awm lo va, min ngaihtuahsak loh chuan...’ kan ti pung pung mai. Vairengte check-gate a ni emaw, Aizawl dai a ni emaw, kan kawtkai a ni emaw, sorkarin kg khatah cheng 50-in a lei ngei dawn a ni tih hriat a nih tawh chuan mahni insan mar ve mai awm, kan retheihna leh hman aṭanga kan lo vanduai tawhna chhuangin sorkar chuan a bul aṭangin engkim tihsak turin kan han suangtuah leh mai zawng a nia. Heng mite hi sawhthing chi leina pawh an duh ang tawk pawisa pe eng ang mah ila tam tak chuan, ‘Kan khuaah a awm si lo va, a phurhna tur motor hire-na kan nei lova... Chin chu kan ching a, mahse a thlawhna tur thain a daih si lo va, keimah chauh a thawktu ka ni si a, a thlotu rawihna tur... A chotu tur kan hmu zo ta lo va, hlawhfa zel a lo ngai si a, hlawhfa lakna a to va... A dahṭhatna tur bekte sakna tur kan nei si lova... A hralh hunah tak khan kan kohhran khawmpui palai ka nia ka hman ta tlat lo va...’ an ti leh tho tho awm e! Chuvangin retheihna leh pachhiatna chhuanlama hmangtute hi chu tihlungawi vek tum loh mai hi a him ber.
Hralhna tur a awm loh thu chhuanlama hmangtute khan hralhna tur a awm dawn pawhin chhuanlam thar dang an rawn nei zel a. Hei tak hi mihring nawlpui indin chhuahtir tum buaithlakna lai tak chu a ni. Sorkar ṭha chuan rorelna fel leh dik a kengkawh ang a, rorelna dik hnuaiah chuan mi tin kan intluk tlang ang a, hmangchang hria leh taima apiangin chu sorkar rorelna fel leh dik chu an chhawr ṭangkai mai tur ni awm tak a ni. Hmangchang hre lo leh retheihna changchawia thiam chan tumte a nawlpuia din chhuahtir hi chu thil harsa tak a ni. Sorkar hmasa lamin NLUP leh SEDP an tih te kha a ruangam an han din khan sawiselna tur a vang em em a, a duangtute chuan an duang nalhin a mawi pawh a mawi hle ni tur a ni, mi dang pawhin entawn an tum tih thawm te pawh a awm vuai vuai. Mahse a tak ram a lo thlen chiah khan, ‘Kan Party’ tih te kha tehfungah kan hmang ta tlat a, a tawpah chuan Sem Policy, party mite duhsakna scheme a lo ni mai ṭhin. Heng hi kan sorkar hrawn mek, ZPM hian a ngaihtuah reng loh chuan NLUP leh SEDP te ai khan he Bana Kaih hi a danglam chuang vak lo thei. DPR fel tak tih te hi chu innghahna tlak a ni vek lo. Eirukna tam ber hi chu Actual Payee Receipt leh Cash Memo fel tak awm vek chunga hlen chhuah a ni.
Miin Bana Kaih policy hnuaia cheng nuai 50 a dawn theih dawn chuan a hmain a thla tin hlep chu cheng nuai li nuai ngate ni se a him. Thla khata cheng singhnih khat vel hlep chhuak ve ṭawk ṭawk tṭhinin cheng nuai 50 a puk mai chuan a pung pawh thlatin cheng nuai hnih chuang te pawh a ni ve ang a, kum khata a pung tur ringawt pawh cheng nuai 20 chuang a ni thei. Bul ṭan chawpa kawng zawng tan chuan nuai 50 principle rulh ngai nen hautak ve tak tur a ni. Sum hmuhna tur chuan thar chhuah a ngai a, zawrh chhawn a ngai a, hnathawktu enkawla an hlawh pek a ngai a, chhiah leh thil dang pek a ngai. Chutiang ngaihtuah lem lova siam chhuah leh thar chhuah apiang ihe lova bazar rate-a hralh nghal zel tura ngaihtuahna ringawt hi chu a boruak a zangkhai lutuk fo.
Kan mau (bamboo) thawnthute kha asin a ngaihnawm thuah chuan ngaihnawm. Mau hmanga kan hlawhtlin dan turzia leh kan awm dan tur nawmziate kha chu chilthli tla dawna ngaihthlak tur a awm. Mahse a tak ramah chuan mau ṭha chi khati zozai, a tinung thiam bikin an tih nunsa diam, sorkarin khati taka tam a lei hnu khan a hlawkna teltu tak tak kan hriat theihte chu mi pali panga vel chauh an ni. Mahse Mosia nu dinhmun luah dawn tlata inhriate pawh awm se a hunlai khan a mawh si lo. Kan din chhuah tumna thawnthu leh sorkarin hma a lak zui dan tak tak han ngaihtuah let hi chuan, nuihzatthlak tham leh lung tichhe tham a awm thluah. Mahse a hunlai zelah mi rethei din chhuahna tur thu hian lawm a hlawh zel. Kan Bana Kaih hi i fimkhurpui teh ang u.
Kan Chief Minister ṭhahnemngaihna hi ka’n ngaihtuah ṭhin a, mi rethei, bul ṭanna nei lo, pawisa puk ve thei bawk si lote tan dinchhuahna tur rahbi tuk hram a tum a. A ṭhahnemngaihna lai tak hi chu zahawm tak a ni. Mahse he khawvelah hian a nawlpuia mi rethei chawikan buaithlakzia chu keini aiin a hre hial ang. India ramin Garibi Hatao (Retheihna umbo) thupuia neihin nasa takin a bei tawh a. Khawvel sorkar leh mihring pangngai hi mi rethei lamah an ṭang fo. Mizo upain ‘Hmeithai lamah vantlang an ṭang,’ te pawh an ti ṭhin. Chutih lai chuan kan mi hlawhtling hmasate zawng zawng kha sorkarin a bika an tana ruahmanna a siam vang ni lo, an tumruhna te, an thawhrimnate leh hmangchang an hriatna avang vek a ding chhuak an ni. Chutiang bawkin mi rethei tam tak hi ṭanpui nawn awn awn hnu pawha harh chhuak hlei thei lo, mahni hna aṭanga chawlh hreh lo zet an ni ve thei tho.
Duhthusam ang chu ni se ‘Vanneihna hian mi huaisente a duhsak ṭhin,’ an lo ti bawk a, kan sorkarin huaisen tak maia a duan, mi harsa, din chhuah tumna rilru nei tak takten pawisa puk theihna an neih hi zaa sawmriat tal han hlawhtling hlauh mai se, Mizoram hian sorkarin mi retheite a ngaihsakna kawnga thawnthu thar nei thei ila a duhawm a. Chutiang hlawhtlinna thawnthu ngaihnawm sawi tur nei thei tur chauh hnenah chuan pawisa hi puktir thei ila, a va duhawm em. Tichuan, banah kan inkai hlawhtling tak tak dawn si a.