HRIAT KAN MAMAWH

Khawvelah hian hnam sual fal bik tak hi awm thei tak ang maw tih ka ngaihtuah fo ṭhin. Kan sual leh kan ṭhat hi chu min tuamtu khawtlang leh sorkar thil kalpui dan dan hian a hril mai niin ka hre ṭhin a. Keia hriat mai pawh a ni lo, khawvel mi thiamte chuan mihring chawr chhuah chhoh dan leh an awmphung chu anmahni tuamtu khawtlang tihdan leh an sorkar a zir zir ni maiin an sawi a. Chumi piahah chuan ṭhian hnaivai (peer groups) te leh chhungkaw inzirtirna a awm leh a. Mi tam takah chuan chhungkaw inzirtirna hi a pawimawh em em a, mi ṭhenkhatah chuan ṭhiante an pawimawh a, a tlangpuiah chuan kan khawtlang awmphung leh kan sorkar kaldanin mi a hruai fe bawk.

‘Environment’ hian min thunun tih sawi ka tum mai a ni. Chu min thununtu thil chi hrang hrang chu a siamtu pawimawh ber ber chu sorkar te, khawtlang hruaitute leh kan hnamin chin thana kan lo neih thil (traditions & cultures) te a ni. Kan sakhaw inzirtirna pawh khawtlang thilah chuan rin lut ta hial mah ila a sual tampui lovang.

Kan awmdan hi kan siam a ni a, kan khawtlang hi kan siam a ni a, kan ram hi kan siam thei tih inhrilhfiah kan tumna a ni. Mawi leh mawi lo te, ṭha leh ṭha lo te hi mihring zawng zawng tan a inang vek lo. Keini’n dik lo, tenawm hulhual kan tih hi mi ṭhenkhat chuan nunphung pangngaiah an ngai a. Keini’n ṭha kan tih em em hi ram ṭhenkhatah chuan engah mah an ngai hek lo. Mawngkawhur te hi ram ṭhenkhatah chuan nunphung pangngaiah an pawm mek a. Keini ngaihtuahna aṭang chuan a dikin a dik thei mawlh lova. Mawngkawhur ber kan pawm tawh chuan dik leh dik lo kan suangtuahna chu nasa taka thlak a ngai tawh ang. Tibetan hnam chuan unauvin nupui hi an inṭawm mai a. Keinin thianglo elkhena kan ngaih kha chhungkaw inhmangaihna ṭha ber angah an ngai mai a. Mahse keini khuaah leh vengah chuan ti ve ta chiah ila khawtlangin min pawmpui ngai dawn loh avangin mi danglam eltiang kan ni ang a, khawtlangin a rukin min thinhrik ang.

Helaia kan sorkar kalphung leh kan inzirtirnaah chuan sorkar hian engkim hi lang tlangin a ti ang a. Venhimna lam (Security matters) tih loh, hmasawnna hna chu kan vaia hriat thiang vek a ni a, kan hre ve bawk tur a ni. Kan hriat ve loh ṭhin avangin lawm nachang kan hre lo fova, kan hriat ve loh avangin a hlutna kan hrethiam lova, kan hriat ve loh avangin hnathawktuten harsatna an neih phah a. Kan hriat ve loh avanga ṭul lova insawi chhiatna te, ṭul lova inlulinna te, a nihdan tur ang lova hnathawh te a tam a ni.

Sorkar hnathawkte hi mipuite tana thawk tura RAWIH an ni a. Thingtlang mi tam tak chuan mipuite chunga RORELTU emaw kan ti ni hialin ka hria. Mahse kan inhriat tawn loh avangin a nihdan lo turin kan awm ve ve kan ti thei ang. Mi tam tak chuan sorkar hian mipuite hmasawnna tur hna hi a thawk ang a, chu chu kut kuangkuahin kan lo thlir ang a, a ṭhat loh chuan kan sawisel vak mai ang tiin kan ngaihtuah ve thei bawk. Sorkar hmanrua, bungrua te kan mimal mamawh chi a awm a, an ven ṭhat loh phei chuan lo lak mai kha tih awm takah kan ngai a. Kan vaia inṭawm, mahni a pumbilh tumna rilru neia lo lak kha zah pawh kan zak zo tawh lo. Sangha tlang vuaknaah hnatlangin an sangha man khawm sa, an chhun vum kha tu pain emaw a duham vangin lo tham ru sela, a iptepuiah lo dah se thil zahthlak tak ni tur si kha sorkar ta anga kan ngaih thil chu kan la ta mai a. Khaw pakhatah phei chuan an khaw chhung kawng an siam apiangin alkatra chhumna tur thing te kha an lo la darh nasa lutuk a, lung ni se an la a, an khawchhung kawng pawh rei tak chhung chu an siamṭha duh lo bik ni tein an sawi a. An telephone hrui dah te pawh an ru nasa lutuk a, khawtlang hruaitu anga ngaih theih mi engemawzat an man tih te a awm.

Khua leh tui te hian kan chanvo kan hriat a pawimawh a. Kan chanvo kan hriat chuan hma kan sawn ang. A daih tawk tura hmanraw chhawp sa khaw nawta ru duh an awm a, a rutu sawi chhuah duh bawk si loh chuan mihring ve bawk, hnathawktute tan chuan tih ṭhat duh loh chu awl tak tur a ni. Chutiang bawkin a nihdan tur anga sorkar mi tirh leh rawih te’n an thawk chung pawha sawi nachang hre lo leh sawi ngam lo khawtlang hruaitu kan neih chuan chu hna chhia avanga tawrhna lo thleng chu kan chunga tla ngei tur a ni. Pisa ṭhenkhatah hmeichhe ṭhenkhat (an ni vek bik lovang a), Regular appointment nei tawh emaw, hotute duhsak dawnga inngai deuh ṭhenkhatin anmahni dawrtu ṭhenkhat avanga an hna aṭanga thlawn mai inring lem lo (te han ti kual duah ila) te’n mipui rawngbawl tura a rawiha rawih, thla hlawh pek an nihna hre lova mi an lo chhawn ṭhin te hi ṭha taka hrilh fak fak ngam zel a ṭha khawp mai.

Kan inngaitlawm ve duh hrim hrim a, anmahni kan duhsak hrim hrim vanga thil ṭha lo pawh kan tuar a nih chuan tu sawi phak mah a ni lo. Mahse thil hriat loh vang leh chinchang hriat loh vanga kan chanvo chan loh ringawt hi chu hriat tlem vang a ni fo. Chutihlaiin thil hi hriat sual theih tak a ni a, ka hrechiang emaw tih hi a lo hriat loh theih fo tih erawh hriat a ṭha. Khua leh tui kan nih angin kan chanvo leh thil kalhmang tlangpui hi chu i hre teh ang u.