Guest writer
PL Liandinga
NAUPANG ZIRNA CHUNGCHANG CHHUNZAWMNA
Zirna hi pawisa senna (investment) atan thil hlawk ber pawl a ni, an lo ti ṭhin a. Hnial teh vak pawh an awm lova, hnial chi vak pawh a ni bawk hek lo. Naupang zirna chungchang kan ziak nual tawh a. Ziah tur tam tak a la awm a, mithiam zawk leh zirtirtute phei chuan ziah tur leh sawi tur tam tak an nei ang. Zirna (Education) chungchang thuk tak leh chipchiar tak chu midang sawi a, midang tihtur a ni. Mahse naupang zirtirna kawnga kan tih dik loh ni a lang thei sa hi erawh mitinin kan sawi thei thung ang.
India ram hmun ṭhenkhatah chuan pawl 10 an thlen hma loh chuan exam awm hauh lohna sikul (Rishi Valley School) te a lo awm a. Mahse Pawl sawm an nih a, an han exam meuh chuan an marks chu 95% te a ni a, 80% hmu te chu a vantlang tling pha ṭawng ṭawng an ni mai. Chutia a hma zawnga an exam-tir si loh chuan engtinnge an inkaihhruai tih hi ngaihtuah tham tak a ni a. Thil pawimawh tak a ni. Kum tawp exam a mark hmuh san tuma in-pawngpaw el vak vak lo hian naupang hi thil tam tak a lo zirtir theih a. Chu chu a tha zawk ni pawhin a lang. Education chuan mihring puitling chher a tum laiin keini chuan mark hmuh san leh pawl sawn thuai thuai kan lo khel chiam chiam ni te pawhin a lang a. Tihdan dang hre lo leh India ram Education kalphung tluang pangngai zawh kan nih miau chuan kan lo tih tawh kha chu tih tawhin kal se. Tunhnuah erawh chuan Education thil tum phur chhuak tur hian ngaihtuahna hmang ila kan ram tan a hlawk ngawt ang.
Nu leh pa tam tak thahnemngaiin naupang kan nawr (pressurised) chiam chiam hi thil pawi tak a ni a. Naupang te lehzualah a pawi nasa zual. Pawl san hrim hrim emaw, an pawl rau rauva mark hmuh santir ngawr ngawr kha Education tum a ni lova, chutihlaiin chumi nihtir kan tum avang chuan pawi thui tak kan khawih thei a. Nawr nasat luat phei chuan rilru zawng zawng a nawr chhiat vek theih a. Naupangin zirna hrim hrim chu a ngaina lo chu sawi loh, a huatin a haw kumkhua thei. Dik tak chuan chu anchhe tuar mek chu Mizoram mai ni lo, India ram hmun tam takah an awm a ni ngei ang, kan Education hi fuh tawk lo tlatin a lang.
Ṭhenkhat chuan, ‘Delhi-ah pawh...’ te an ti ang. Mahse vairam leh an tihdan ngawt hi a tha tawk lo tih chu mit ngeiin hmu vein ka inhria. India mithiamten naupang chu kum ruk an tlin hma chuan sikul pangngaia kaltir loh tur, tiin Delhi khawpuiah min zirtir a. Mahse Delhi khawpuia kan Anganwadi chu Mizorama kan Angan-wadi aia lak tlak loh a tam lutuk. Vairam hmun tam takah Anganwadi ka tlawh a, hmun tam takah chuan an fel ve viau laiin hmun thenkhatah chuan keini aiin an laktlak loh ve teuh.
Naupang zirna chungchanga kan hmanhmawh a, kan nawr (pressurised) hian kan thahnemngaihna zawng zawng kha naupang tiheltu leh tinuartu a ni thei, ‘I thiam loh chuan ka vua ang che,’ ‘I thiam hma loh chuan chaw i ei lovang,’ tih te leh chu aia tawngkam dengkhawng dang tam tak kan hre thin. Hetianga kan thahnemngaihna zawng zawng hi a letlinga a thawh chuan zirna hrim hrim kha naupangin kumkhuain a hmelmak tawh mai a. Zir loh emaw, sikul hrim hrim kal loh emaw chu zalenna lianpui angah a ngai tawh thin. Dan naranin kan thahnemngaihna chu a letlingin a thawk tlangpui. Chu chu vawiina nu leh pa tam ber hian in ngaihtuah duh chuan in hrechiang khawp ang.
Kan Education Department mithiamte hian heng thu hi sawi tur an hre ngawtin ka ring a. Kan DIET-ah te hian hetiang hi an inzirtir vek ka ring a. Chu chauh ni lovin keini sawi teh ngawt aia chipchiarin a tihdan tur entirna nen an zir ngeiin ka ring. Mahse chuti chung si chuan engatinge kan hetih si?
A chhan hrang hrang a awm thei ang a. A chhan thenkhat chu inawpna (administration) dik lovin a hrin, zirdan ang lo lutuka thil awm te pawh a ni ang. Hmun thenkhatah chuan zirtirtu zurui nena thawhho te a lo ngai a, hmun thenkhatah chuan zirtirtu indaih lohna nasa lutuk a lo awm a. A chhan leh vang lah tu pain emaw tu fa emaw a duhsak uchuak vang mai mai a lo ni a. Hmun thenkhatah chuan zirtirtu ni tura tlak lo angreng zet kha sikul pakhata a thuneitu ber a lo ni a, naupang zirna ai chuan a huan lo ram te, an kohhran thiltih te, a upa nihna te, a zu in tur te, a tan zawng Political Party te a lo ngaihsak zawk fe mai a. Hmun thenkhatah chuan indaih loh nak alaiin khawmpui zawng zawnga kal kim tum zirtirtu, kohhran leh khawtlanga hmel mawi ve taka lang tlat si te an lo awm a. Chung zawng zawng chuan Training laia phurna te, thiamna te, tumna te leh thathona zawng zawng a hmet hlum zo thin. Hmun thenkhatah lah a naupang ber kha an awm mang lova, zirtir tham loh naupang enkawl turin hlawh tam pui pui la an inhnawh khawm ruih bawk si.
Education chungchangah kan ram hi kan tawlhthlu a nih chuan din chhuah lehna chu a thangkhat lian zawngin beisei tur chauh a ni a. Kan hmasawnna anga lang thei karah hian Education System tha tak kan neih chuan kan thandan a tlovin a rintlak ang a. Chuti a nih loh chuan han ti ve viau dawn thin mah ila a mihringa ber kan inchher fumfe si loh chuan mihring awm teuh chung si hian hna sang te kan thawk hlei thei lovang a, mihring awm ve tlurh si hian kuthnathawktu kan awm lovang a, pawisa sem policy bawk hi kan bawh leh hum hum ang tih a hlauhawm. Pawisa sem policy neitute kan la bawh viau chhung hi chuan kan Education hi a fuh zat lo ni ngeiin a lang.