MIZORAM TANA THIL UIAWM ṬHENKHAT NI A KA NGAIH TE

Crown Colony : Mahni ui zawng ziah hmain a ngaihna ka hriat loh thil pakhat hi han sawi hmasa zawk ila! Mizoram awmdan chungchangah mi tam takin an ui em em tur nia ka rin, ‘India Independence dawn khan duh ila chu India rama bet lovin Crown Colony-in kan awm thei,’ tih hi a ri ve fo a. He thu hi ka ngaihtuah thiam vak lova, he duhthlan theihna kan neih anga an sawi hi a tak tak nge, tak tak lo ka hre lo. Tak tak lo niin chutiang chuan lo awm ta ila kan ṭhatpui ang em tih ngaihtuah tham tak la awm bawkin ka hria. Ṭhenkhat sawi dan leh kan duhthusam hi tak tak lo ni ta se, khawvela ram té ber pawl chu kan ni phawt ang a, kan kal fuh loh palh chuan khawvela ram hrehawm leh rethei ber pawl kan ni thei a, kan kal fuh erawh chuan khawvela ram nuam ber pawl, tlawmngaihna leh kristiannain a thuam ram duhawm pawh kan ni mial thei. Eng pawh ni se, he thu hi ka hrethiam ve vak lo va, han ui tehchiam ngaihna ka hre lo va, mi tam takin uiawm taka an ngaih hi ka hriatthiam ve loh thu ka sawi mai a ni.

Technical High School : Lehkhabu pakhat, ‘Mitthla’ tiha Pu Ngunhulha ziah dan khan Mizorama Technical High School din tura hmalakna, kan District Council hotuten an tihlamzuih niin a sawi a. High School din nan khatih lai, Indopui reh hlim, 1950 bawr chhovah khan cheng nuai 6 kha Baptist Mission ten an rawn ‘sanctioned’ diam a, chutah chuan Technical High School pawh bet ve tur a ni. Kha thil kha Missionary te enkawlna hnuaia awm tur a nih avangin Mizo faten kan ṭhatpui theih turzia leh kan ṭhatpui a beiseiawmzia ka ngaihtuah hian a uiawm hlein ka hria. Kan politician te zinga rinkai ber berte tihsukuk liau liau a nihdante han ngaihtuah hi chuan a uiawm lehzual. Vawiinah chuan kan sikulte hi lehkha zirna ngawr ngawrah a chhuak ta hlawmin a lang a. Kan chân tak kha nasa hlein ka hre ṭhin. Technical High School, Missionary sap (Pu Kara leh Pu Reia) ten dinsak min tum, khatih laia cheng nuai 6 sanction awm kha Mizoram hmasawnna leh kan rilru kalphung chher nana a pawimawhzia te ngaihtuahin Technical High School din a ni ta lo kha Mizoram pum huapa thil uiawm tham niin ka hria a. Kha High School kha lo awm ta hlauh se chu Zofate rilru put phung leh dinhmun hi a danglam dawrh ka beisei hial.

Bhutan Protectorate Model : Rambuai lai, MNF te Bangladesh a an awm lai khan Pu Laldenga'n Pu Bualhranga kha Bhutan Protectorate dinhmun a zir chiantir a. Pu Bualhranga'n an awmphung leh a kalhmang fel taka a zir chian hnua Pu Laldenga'n a bawhzui leh ta lo kha a uiawmin ka hria. Khawvel ram dinhmuna sang ber tih theih, mahni kea dinga mahni ngata sorkar hran neih (Independent) kan tum a. Chutih laia dinhmun ṭha ve angreng tak, kan thiamna leh kan dinhmun nena inhmeh tawk deuh, kan tlangmipui te aia sang deuhva kan awm theihna tur leh vawiin thleng pawh a kan hnamzia leh kan awmphungte kan venhim theihna tur remchang, Bhutan Protectorate dinhmun kha ngiat ta tlat ila, India sorkar khan min pek phal mai te a rinawmin ka hria a. Kha thil kha lo thlang ta ni ila chu Independent em si lo, vawiina kan nihna State pangngai aia dinhmun sang, hei aia mahni tana duhthlang thei hian kan awm theih a beiseiawmin ka hria. Independent hlawk ai chuan kan tan pawh ṭha zawkin ka ring. Vawiinah chuan Uniform Civil Code an tih te leh thil dang dang an sawi apiangin namen lovin kan phu zuk zuk mai a, kan dinhmun hi a nuam tehchiam lo. Bhutan Protectorate dinhmun kha lo hlawh chhuak ta zawk hlauh ila chu, kan tan Independent aia dinhmun ṭhaa din theihna a awmin ka hria.

Bairabi Hydel Project : Ka ui dang leh chu Bairabi Hydel Project kan tipuitling lo hi a ni. He Hydel Project, a bul ṭan diam tawh kan han tihlamzuih hi chu a uiawm kumkhua tawh dawnin a lang. Vawiinah chuan mi ṭhenkhat, kei aia thil hre tura ka ngaihte sawi danin a tina tin chi a ni lovin an sawi a, clearance chi hrang hrang pawh a bul aṭanga la ṭha leh tur chuan tih chi a ni tawh lo ve an ti ta si a. Power hnianghnar phah em chu a beiseiawm pha lo maithei a, mahse kan ta ve liau liau tur leh nikhaw reia kan state sorkarin a hlawkpui theih tur, power eng emaw zat kan neih theihna tur leh kan ṭangkaipui em em tur hetia a’n hlamzuih ta ringawt mai hi chu, a uiawm vawng vawng mai. Power chungchang ringawt ni lo, tui chunga inkal pawhna kan han nei ve tur te leh bungrua kan han tawlh ve theih avanga kan awlsamna tur ngaihtuahin, Mizoram tan thil uiawm a tling tak meuh a. Kei chauh lo, he Bairabi Hydel Project uitu pawh kan tam ngawtin a lang. Ṭhenkhat erawh chuan politics-a party rilru aṭangin a tihlamzuihtu te, a din chhuaktu te leh campaign nana hmangtute thlirin ngaihdan an siam tlat a, a uiawmzia hi an ngaihtuah thleng tak tak ngai lo vang. Alkatra luan ngai ve hauh lo; inkal pawhna atana hman theih thui tak kan nei ve tur ngawt pawh chhenfakawm tham a ni.

Buhchang Bung : Ram pum huap thil ni tehchiam lo, ka zin velna lam aṭanga ka thil hriat pakhat, Buhchang khaw daia bungpui kha ka ui ngawt mai. An sawi dan chuan kha bung kha hmun zawlah a ṭo va, a zar a thui zel a, tiang a hawl zel a, a tawpah chuan buh ṭin hnih tuh theihna tur vel hi kha bung khan a khuh ta a. A chhung chu chhunah pawh a thim khup mai a, bung zarah chuan sava chi hrang hrang an awm reng a, a hnuaiah leia kal chi ramsa a awm deuh reng bawk a. An han sawi tak tak phei chuan pasalṭha pawh a chhunga an luh chuan an luhna ngaiah an chhuak leh thiam tawh ngai lo an ti a. Khatiang bung ropui ṭona hmun kha leilet atana an duh avangin an tuk darh vek a, tunah chuan leilet hmunah a chang tawh e an ti a. Kum 2000 hnu lama kan zu kal ve kha chuan hmuh tur engmah a lo awm tawh lova. An tukdarh hun kha 1970 hnu lam vel niin an sawi ta thanin ka hria. Ka hre sual maithei. Kha bung kha Mizorama leilung kutchhuak, kan hmuh theih si, kan tihriral tak zingah chuan a uiawm ve pawl tak niin ka hria a. Lo la awm se, a hnuaiah te han kal ve tehreng ila tih a chakawm a. An sawi ang em em pawh a ni chiah lo maithei, mahse an sawi aia nep deuh pawh lo ni se, Mizoram tingaihawmtu pakhat ni ve turah ka ngai. Mizorama bung lian deuh deuh hi buh ṭin khat tuh theihna vel tur a awm nualin ka hria a. Sekhum bung te, Vangchhe bung te, Vanphunga bung te hi bung lian pawla an sawi a ni a. Mahse heng bung te hi a ṭona hmun a awih hlawm avangin Buhchang bung ai chuan a khuh zau thei nep deuh niin ka hria. Kan khaw hlui, Lungrang bung khan buh ṭin khat hmun chu a khuh ve ngei mai a, mahse thlipuiin 2010 bawrah khan a zar pakhat a chhem tliak ta hlauh mai a, tunah chuan tunhma angin a khuh zau ta lo. Khami ṭuma thli kha ṭhawnga leivir ang chi hi ni ngei tur a ni, ngaw chhung thing kha a kara mi a ṭhuai tliak nasa em mai. He Buhchang bung hi ka ngaihtuah fo ṭhin a, ka ui reng mai.

Govt. Complex : Uiawm dang leh chu Pu Ṭhenphunga'n Aizawl khawpui zauh nana Govt. Complex a buatsaih, a hnua sorkarna changtuten an han tizuzi zo ta vek mai kha a ni. Vawiinah chuan he thu hi thui tak sawi dawn ila, sorkar hmun leh sorkar veng kha mimal chenna hmun leh Aizawl veng pakhat ang mai a lo nih tawh avangin mi rilrute pawh a na thei ang. Mahse hmathlir thui tak neia Pu Ṭhena'n a lo ruahman, hetia a’n hlawhtling ta lo hi chu ṭhangthar leh Mizo mipui zawng zawngin kan tuar chhunzawm zel dawn niin a lang.

Pay Recommendation : Mizoram sorkar hnuaia thawkte hlawh chungchangah Pay Committee hrang hrang a awm ṭhin a. Chu'ng zingah chuan Pu Rozika, IAAS emaw, Pu Lalfak Zuala IAS emaw kaihhruaina hnuaia sorkar hnathawk hlawh ennawnna kan hmang ta lo kha a uiawmin ka hria. Hlawh chungchang sawi hian eng emaw hun laia hlawh nawr sang thei bik ṭhenkhat hian ngaihnawm an ti lo em em a. Zak hlek lovin a sawitu apiang hi min tawng chiam chiam ṭhin. India ramah Mizoram sorkar hnathawkte hlawh a sang ber a, sorkar hnathawkte hlawh atan kan sorkar hi a insengso nasa ber. Keini aia state intodelh leh inawpna fel zawk te aiin kan sorkar hnathawkte hi an hlawh a ṭha a. Mizoramah eng Development emaw a lo thleng thar thut te a nih loh chuan, kan sorkar hnathawk hlawh sang lutuk hian kan rilru leh kan ram hmasawnna a ei chhe thei. Kan sorkar hnathawk lak dan hi tuna kan suangtuah phak baka dik leh khirh leh felfaia kan siam a nih si loh va, kan ni tin inhlawh (daily labour) rate nena khaikhina a san lutuk si chuan kan inawpna leh kan eizawnna kalphung hian a tuar thei. Sorkar hna hi hna ṭha ber a nih nasat viau chuan hna dang hian hma a sawn thei lo vang. Hemi thlir pha lo hian sorkar hnathawk awmsate hian hlawh sawi hi an haw viau ringawt a, an zaktheilo phian bawk. Pu Rozika Recommendation emaw, Pu Lalfak Zuala Recommendation emaw kha chu hmang ila kan ziaawm deuh ang a, sorkar hnathawkte pawh chhe tak pawh an ni lo vang. Hmanni lawkah pawh Pay Committee din chungchang a ri dek dek a, sorkar hnathawk inzawm khawm pawl chuan zak hauh lovin din an duh loh thu an sawi mai. Sorkar hnathawkte hi heti khawpa inluling tur hi an ni em tih thlengin ngaihtuah a ngai ta hialin a lang.

Aizawl Development Authority : Kum 2005, MNF sorkar laia din, Aizawl Development Authority tawp ta mai kha a uiawm ngawtin ka hria. Hna an thawh a, awmze neia an kal chhoh dawn lai mekin Congress sorkar lo ding khan a titawp ta mai a. Vawiinah chuan tharthawh leh chi a ni chiah tawh lo va, a pawi hlein ka hria. Hetiang thil ti tur chuan political base a roreltu, AMC te ang hi chu an ṭha tawk thei tak tak lovin a lang. AMC te hi chuan tihdan ṭha awmsa kengkawhin chumi behchhan chuan dante siam belh mai se a ṭha. Khawpui enkawl ṭha tur chuan independent-a ding thuneitu, politics-a ṭan lam nei lo, thiam si, huaisen si tu emaw an ngai. Chutiang chu kan ngaihtuah ngam ve lo va, kan rilruin lalna leh thuneihna a atchilh nasa lu deuh va, tlak hlauhnain kan khat a, thil ṭha ti thei tur kan ruai ngam lo fo. Tun hnua India ram ropuina leh ngaihsanawmna pakhat teh nana ka hman ve chu Manmohan Singh kha a ni. Rorel lai sorkar khan India ram tlu chhe dawnin an hria a, an party mi pawh ni hran lo, mithiam Manmohan Singh-a kha an ko a, thuneihna an chantir tawp mai a. Keini chuan he Mizoram zimteah hian mi dang kutchhuak chu ṭha dawn mah se kan kit a, tui kan pe zui duh lova, hlawkpui dawn mah ila kan tihlamzuih ṭhak ṭhak duh ni berin ka hre ṭhin. Mahse vanduaithlak tak maiin hetia kan tih hian kan ropuina lantir lovin kan ngaihsanawm theih lohna kan lantir tihna chauh a ni. ADA pawh khan kan buaina zawng zawng hi chu min chinfelsak hauh lo vang, mahse kan ziaawm theihna awmchhun ni hialin ka lo hria a. A tawp ta mai kha uiawm tak a ni.

Hetia thu mu hnu anga ngaih theih thil ka’n sawi ta hi ṭhenkhat tan a ngaihthlak a nuam lo maithei. Mahse kan thiltih hian kan ram a nghawng a, kan fimkhur loh chuan keimahni thangah kan awk thei a ni tih hriain, kan ram roreltute hian fimkhur lehzualin rorel ṭhin se la kan duh vangin ngaihdan kan han sawi ve a ni e.