Nghet taka din kan va mamawh em!

Education Department chungchang ngaihtuah apiang hian nghet taka din ṭulzia hi rilruah a awm leh ṭhin.

Kalphung nghet an nei lo a ni ang chu Director thar te leh Minister/ Ministry apiangin an duhdan danin an ching let zel mai ni hian a lang a. A tawpah chuan Aizawl khawpui leh hmun tam takah chuan Primary school tam takah zirtirtu hlawh tam tak tak an awm ṭeuhva, naupang an awm ta lo mai a. Primary School ṭhenkhat chu English Medium-ah te an han let leh rih a. Zirtirtu 16 awmnaah te naupang sawm te an awm a. Hmun ṭhenkhatah phei chuan Pawl I tur te an nei lova, a ṭhenin Pawl II tur te an nei lova. Department hian eng ro nge a rel a, zirtirtu te hi engtinnge an awmtir tak pawh a hriat hleih theih ta lo. Saiha zaithiam nula ang maiin an awm awmin an awm tawp ta mai em ni? tih ngawt loh chu ngaihtuah dan thiam a har ta hle mai.

Education Department hi hetia kan han sawi hian vawiina a thawktute kan dem ngawt lova, tun Ministry hi kan sawisel ngawt tihna a ni lo. Hman laia zirtirtute an ropui theih thin tehlul nen vawiinah chuan zirtirtute hi mahni inngaisang veh vawh, ‘Keini chu mihring enkawltu kan ni alawm,’ ti a mahni zahawmna vawng tlat hmel hmuh tur an vang ta. ‘Zirtirtu mai mai, sorkar apiangin an duh duha an vawrh vir theih,’ anga inngai hmel an pu ta.

Hetianga a Department pumpui tan pawh rorel buaithlak tak mai, a enkawltute tan pawha thiltih harsa em em lo ni ta nei tur hian a bul chu hman aṭanga intan kha niin ka hria. Kalphung nghet leh fel an nei lova, hotute tihlawm tum Director leh duh duh ti theia inngai Minister engemawzat vang a ni. An buaina bul te zingah ‘Recruitment’ ‘Training’ ‘Posting Policy’ ‘Disciplinary Action’ te a tel ang tih ka ring. Mimal chungah a then laiah duhsakna hleihluak (kum 10 lai hnathawk thei lova awm pawh pension-tir si lova ngaihhnathiamna avanga thawk anga lantir a hlawh pek te) an lantir laiin mi thenkhat chu an harsatna ngaihtuah hauh lova hmun hrehawm leh harsa a sawn nawn awn awn te an awm a. Mihring pangngai tana lungawi theih hlek lohna tura hmun hrehawm leh kilkhawr taka awmtir a, ‘Hotute thu a ni sia,’ tih ngawt mai a. Chutihlaia a thei chungchuang fate an zawm tirh aṭanga pisa lama chhawr a, hmun kilkhawr hmu hlek lova hna tha zawk an hmuh thlenga Aizawla awmtir tak te an awm ang. Hetiang mihring tam em em mai, (Zirtirtu sing chuang daih) enkawl tura Posting Policy emaw, Posting Rules emaw khauh tak nei lova thiltih mai mai chu a tawpah heti hi kan ni ta. Thawk tha duh lo leh mahni thawhna hmun turah zirtirtu thenkhat, lak thar hlim aṭanga kal anga awm, kal si lo, thingtlang khua aṭanga, ‘A lo la lang lo,’ an tih mai mai te an awm nuk mai. Chung mite chu tu fa leh tu nau pawh ni se chawplehchilha paih thlawrh dan an neih pawh ka ring lo.

Heti teh nuaia awm ta chu sikul ṭhenkhat chuan naupang nei si lovin Grant an dawng a. Sikul ṭhenkhat chu naupang an len loh pawhin sikul tihzauhna tur sum cheng singkhat lek pawh an pe thei lova. Sikul ṭhenkhat chu naupang 80 an awm pawhin zirtirtu pahnih lek te’n an vil a, chutihlai chuan naupang pasarih lek zirtir tura zirtirtu sawm chuang awmna sikul te a awm a. Naupang ngaihtuah lovin a zirtirtu ngawt kan buaipui a. An training-na lama ‘Child Center’ ti tlut tlut khan an thusawi angin engmah an ti ta lova. Kan Training leh kan Administration te chu a inzawm lova, lainatna tel lo, dan hmang chuang bawk si lova rei tak kan awm tak avangin vawiina kan Primary School tam tak chu nuihza siamnan pawh tlak loh a ni ta. (Pu J.H.Biakmawia khan sorkar sikulah naupang an la tam zawk tiin Statistics nen a rawn tarlang a. A lawmawm hle. Mahse kha kha Education Deptt. thawh ṭhat vang ai mahin kalna tur dang nei hlawl lo vang te, zirtirtu inpe chungchuang leh mi fel filawr te thawh rah a ni. Mizoram State mipuite retheihzia leh kalkawng chhiatzia te, kan dinhmun dangte thlirin kha thil kha inchhuanna tur chi a ni lo.)

Ka sawi duh ber chu he Education Department hetianga a lo awm ta hi nimin aṭanga intan a ni lova, nikum aṭanga intan pawh a ni lova, tun Ministry aṭanga intan pawh a ni hek lo. A intanna a rei tawh a. Naupang mamawh aia zirtirtu mamawh kan ngaihsak rei luat vang te, zirtirtu mamawh pawh ngaihtuah lova kan mimal duhdan (Minister, Chief Minister, Director - hun hran hran ami) kan ngaihsak avang te a ni a. Misual hrem tur kan hrem ngam loh vang a ni bawk.

Tihdan phung nghet leh fel tak, khauh taka kengkawhtu an awm loh chuan eng thil mah hi rei tak a tha thei lo. Hlawhtlinna phenah hian Department ang chuan mi khirh tak leh dan keng tlattu emaw, tihdan phung fel tak nei tlattu tu emaw a lo awm zel a. Hotute thusawi apiang, ‘Ni e Sir, tih kan lo tum ang,’ ti ringawt zel mihring, ‘Hei Sir, i duh ang khan kan ti ta asin,’ tih thu sawi chak em em te hian kan kalphung an tichhia a ni. A chung ler sang taka hotu pakhat duhdan tipuitling tur hian tu zirtirtu emaw, laina nei ve lem lo chu zirtirtu hna tui taka thawk leh thei tawh ngai lo tura tawrhtir a ngai fo. Chung pumpelh tur chuan dan lo chu inchhandamna dang a awm lo.

Department hrang hrangah tihdan nghet leh kalphung fel tak kan neih a tul a. Thawk tha te chawimawi dan te, duhsak dan te, thawk tha lo te rahbeh dan te, chawimawi lohdan te kan neih a tul. Kan tum ngar ngar leh kan tih Department awm chhan ni hial awm te tlansan a, Minister emaw, Ministry emaw, Director emaw duhdan hnaivai te te tihhlawhtlin tuma vir chuk ṭhinte hi an hnathawh a tlo ngai lo tlangpui.

Department zawng zawng hian hma thar la lovin, an hmalakna kalpui mek hi tha zawka hlen tum se, chumi tehfung chu siamin chumi tur chu sawhnghet ila a duhawm khawp mai. Tunah pawh Department hrang hrangin Swachh Bharat an kalpui ang a, thenkhat chu pawisa tam tak sengin engmah lovah a chhuak leh ang tih a hlauhawm khawp mai.

Tihdan nghet leh mipuite pawhin kan pawm tlan leh kan hriat tlan nei ila chu hei ai hian sorkar nen kan thawkho tha zawk ang. Public Complaint te kan bawhzui tha lova, tu Public-in nge report pe duh ang le? Mi tam tak chunga pawisawitute kan khawngaih a, kan ngaihhnathiam leh tlat ṭhin hi chu khawngaihna mawi lo leh duhawm lo tak a ni.