RUANG PHURH

Kan sorkar chuan mi ruang phurh dan a siam chhuak a, a la rei lo viau nain cheng nuai 40 vel zet a sen tawh thu an sawi. Ruang phurh politics leh ruang phurh denchhena tun hma lama kan MLA te inhaivurna sum leh, kan ramin kan awm dan hlui kan chhiatpui theih dan ngaihtuahin a tam tham vak lo.

Hetianga mi ruang phurhna senso, State sorkarin a tumna state dang hi ka hre lo va, a awm loh erawh ka ring viau mai. A mamawh tak taktute tana sorkarin emaw, mimalin emaw a’n tumsak hi chu an lawmpuiawmin a thawm hriat pawh a nuam hle mai a. Ngaihtuah tur erawh a awmin a lang a, kan ngaihtuah ngam pawh a ṭul bawkin a lang.

Tun hma aṭang tawh khan mitthi an awmin intibengvarin bialtu MLA kan han hrilh thuai mai zel a. MLA lahin mawi loh hlauvin a tir lamah kha chuan mi ruang phurhna senso kha hnar ngam loh vang chauhvin an tum a. Hahthlak an ti em em a. Mahse, a sapṭawng takin an manganpui viau laiin ‘advantage’ lak nan an hmang ta tak tak a. Campaign nan mipui lamah an hmang a, sorkar lam aṭangin sum hui luh nan an hmang a. Anmahni khan an hlawkpui ta berin a lang. An hlawh an tihpun dawn pawhin insawi thiamna fungah an hmang a, an hlawh pawh a sang ta reng a. (India ramah state rethei ber pawl kan nih laiin kan MLA te hlawh chu a sang ber pawlah a ṭang ta a.)

Hmasawnna lam hawi lo, phungthlukna thil, ‘Mikhual thlen’ ‘Ruang phurh’ ‘Damlo kan’ chhuanlamin pawisaa inhaivurna an ngaihtuah a. Kan Ministry kal liam ta phei kha chu an induhsak tlang bawk a, MLA ṭhenkhatte kha chu contractor chi khat ang maiin an awm ni hialte pawhin a lang. An chhuanlam lian tak pakhat chu, ‘Kan bial chhung mi ruang zawng zawng kan phurh a ngai a...’ tih a ni. Ṭhenkhat phei chuan Pialral Sumo te hial an neih phah a. Bialtu MLA leh mi ṭhenkhat (din tum) chuan a hring a hranin mi ruang phurh kha an inchuh lo chauhte pawh ti hial ila, thudik lo hlawm hlak chu a ni lo vang. Ram rorelnaa thiamna leh ṭhahnemngaihna lam aiin mi ruang thlen thei MLA nihte kha kan ram rawngbawl dan hriat chhun ni hialin a lang hman. Chuti a nih avang chuan kan ram roreltu bawr lian ber leh thu zawng zawng chunga thuneitu chuan ram changkang leh hmun danga kan hriat ve lem loh, mi ruang an phurh ṭhin avanga anmahni invulhna tur thu an thinlungin a ‘pass’ a. Mahse laiking mei, a zuih ṭanna laia tan tum ang maiin chu thil chuan bul ṭanna leh tawpna a nei ta si lo va. Kan MLA ṭhenkhatte chu sumdawng company nen an inthlun zawm a. Zawl an nei a, mahse an zawl chu hrilhlawkna leh inlarna lam ni lovin sumdawng, khawvel ṭawnga ‘Consultancy’ an tih te chu an lo ni ta a. ‘Contractor’ nih dawn chuan qualification eng eng emaw a ngai a, mahse ‘consultancy’ chuan qualification bituk an nei ve tawh lo va, ‘Consultancy Firm’ an nih dek dek khan hna an duang (design) thei a, kha anmahni hna duan ngei kha anmahniin an han thawk zui a. An hlawkna chu leiṭha hmuna buh chi tla ang maiin a let za te, a let sawmnga tein a lo pung ta thur thur ṭhin a ni tih hmu thei lotu chuan a mitah hmawlhte a dah a ni hial ang. Mi vengah chuan Project Design siamtu te reng reng chuan kha an thil duan kha an thawk ve thei lo a ni ngai a. Kan ramah erawh chuan engkim kha a letling vek tih hial tlak a ni.

Khatih lai vela kan ram sum leh pai che vel kha chu Ostrich sava biru ang mai hian lang kek kuk hian a kal char char mai a. A hmang duh leh hmang thiam bawk site chu mumanga kan lian tual tual hmuh ṭhin aiin an ṭhang duang a. Mipui zahpahna nei lo lekin an tal chhunzawm a, ram rorelna hnukpui pawh a nghawr che dawt dawt a nih kha. Chu chu “Mi ruang phurh” hrin chhuah te pawh kan ti ve thei thut thut ang chu.

Kan ram roreltute khan an bial mipui laka an harsatna tawh kha sum leh paia vanneihnaah an chantir chawp a, an phurrit kha anmahniin phur awm takin lang mah se, a phurrit tak man (expenditure) chu mipuiah duhtawk leh tlemin min ṭhing a, kan chhungte ruang min thlensaktu chungchang chhe lam chu sawi ngam pawh kan awm lawi lo a nih kha. Dik tak chuan kan mi ruang phurh ‘theology’ hi chhui kual duh chuan a thui fu asin.

Hemi tihreh nan hian ZPM sorkar chuan MLA bil tana harsatna anga lang, ruang phurh politics chu tihbo tumin state sorkar mawhphurhnaah he ‘Mi Ruang Phurh’ hi a rawn dah ta a ni ber. Tunah chuan vanneihthlak angreng takin ‘Ruang Phurh Politics’ chu a bo kan fihlim titih. Mahse pawisa zawng zawng hian hmai lehlam a nei a, hmasawnna hian sual a keng tel ve chawk angin he mi ruang phurh Policy hian kan politics chhe tak pakhat a tihbo laiin, mipuiah dik lo taka sorkar beiseina a hring thei.

Ṭhian pakhat chuan, "Kei ka chhungte ruang chu sorkar phurhtir ka phal hauh lo vang. Ka nu leh pa ruang te, ka lamhnaite ruangte chu kan chhungkuain a vuina tur hmun leh khua kan thlen thei a ni tih hi ka hriattir duh tlat a ni," a ti a. Chhungkaw pangngai anga inngai, pa tlang chhuak ve pangngai tan chuan chutianga ngaih awm tak a nih laiin, tam tak hi chuan khawvelin nawmchenna bungrua anga an ngaih motor car te, phone man to te, ke hnih nei lirthei man to te, Pathian rama kum khata nuai chuang daih daih te pe chung siin chhiat tawpkhawkah pawh chhungte ruang thlen thei lo nih chu zahah an la lo thei ang. Zatawna te chaw khawn ang maiin, ‘Yes!’ an la ti puam ṭelh ṭelh mai awm e.

Country Singer Merle Haggard-a hla pakhatah khan hausa lo mahse a zahawmna a la hum hram hram thei a, ‘I am not living in a welfare cheque’ tih emaw ni kha a awm a. An ram sorkarin hnathawh tur nei lo leh harsa tana a siam, a thlawna pawisa an pek ṭhin chu a la dawn ngai loh thu a sawina a ni. Keini chu Card eng leh Card pawla awm chungin car chhuak thar neihte kan tum ve tlat a, kan fapate bike te pawh duh aiin a man a to. (Bike an nei hrim hrim kan sawina ni lovin, a man to deuh chi an han lei ve leh mauh si hi a ni kan sawi.) Lehlamah mahni chhungte ruang pawh mahni in thlen zo lo chungin nawmchenna sang ber pawl chu kan chanvo-ah kan dah ve thei. Hetiang hi nunphung dik a ni lo tih inzirtir tura sorkar hian fet taka he ruang phurh policy hi a ken a ngai. Chuti a nih loh chuan mi zaktheilote nuam tihna ramah Mizoram hi a chhuak thei a, kan tlawmngaihnate pawh a atthlak thei mai ang.

Mi ṭhenkhat lahin ruang phurhna pawisa tihfel a buaithlak thu an lo sawi hmanhmawh a. A thlawna ruang phurh man sorkarin a pek dawn chuan tihfel tur neuh neuh leh hriatpuitu rinawm leh rintlakte pawh an ngai ang chu. Thil awlsam hi kan tan a ṭha ber lo va, induhsakna hi thil hlu leh ropui a nih laiin duhsak tlak loh duhsak hi khawtlang nun tihchhiatna hmanraw ṭha tak a ni.

Kan politics chhiat nachhan lian tak pakhat chu rim taka thawktute aia thawk hauh lova contract thawk zo thei (hralh chhawng ṭhin) te leh, hlawk uchuak lutuka contract thawk ṭhin kan nei thluah hi a ni. Kan sorkar hrawn tawh dang (ZPM ni lo)-ah kha chuan contract hralhtu lian tak chu Minister leh MLA te kha an ni nual a tih theih. Kha thil khan kan ram a eichhe nasa em em.

Kan ruang phurh policy hi a mamawhtute tan a hlu a, kan politics pawh thui takah a ṭha zawngin a hruai ang a, mahse kan fimkhurpui hle loh chuan fapa mawl tak duat vak ang maiin kan ṭhatpui lo palh thei. Pathian zarah ka chhungkhat laina hnaite ruang chu sorkar phurhsak ngaia ka awm loh hram ka beisei.