RUIHHLO LEH ZU

Kum 20 chuang kal ta aṭang khan ruihhlo hi kan buaipui ta viau mai a. Mahse ruihhlo kan sawi apiangin zu nen kan hmer kawp zel niin a lang a. Kan tha leh tui pawh zu do nan nge kan sen tam ang ruihhlo lamah ti ila, kan sen tamna zawk sawi pawh a har viau thei. Kan kohhran lian ber, Synod hian zu do hi a tihtur nghet takah a ngai tlat niin a lang a. Ruihhlo lam hi chu do saah a ngai ni tur a ni.

Ruihhlo hi chu khawvelin a do va, zu erawh chu khawvel hmun dang tam zawkah an zuar thung. Mahse keini chuan ruihhlo kan sawi apiangin, ‘Zu pawh hi a ṭha lo,’ tiin zu chu Kristian ram kan nih avanga do tur niin kan inhre tlat a. Khawvel hmun dangah chuan Kristian ramah zu an khap bur lova, Kristian lo ram dangah erawh chuan zu khap burna ram a awm nual a, chu'ng ramte chu Muslim awp ram a ni deuh ber bawk. Kan rama mihring tam dan enin ram dang aiin ruihhlo leh zu avanga tal buai kan ngah zawkin a rinawm thung.

Tunah hian thu a inmung mek ti ila kan tisual lo maithei. Ruihhlo ngai enkawlna tur kan mamawh tawka lian buatsaih hi sorkarin a tumin hma a la ang em? La lo ang em? tih hi zawhna awm thei tak a ni. Sorkar kal ta Chief Minister Pu Zoramthanga khan, ‘Ruihhlo ngai enkawlna lian ber kan din ang a, ruihhlo ngaite hi chu kan khung fel mai ang,’ ti angrengin an sorkar hma khan a sawi a. An han sorkar khan chutiang lam chu an sawi ri leh ta lo. Kan ram hruaitu lute hian ruihhlo ngaite hi an vei a, kan rama ruihhlo ngaite hi siamṭhat theih an duh hle a ni kan ti thei ang.

Mipui lam pawhin zu ngawl vei leh ruihhlo ngaite enkawlna hmun tam tak awm se la, chutah chuan ṭha takin sorkarin enkawl hlawm se la, a nih loh leh ruihhlo ngaite enkawlna hmunte hi fel taka thil ti turin sorkar hian vil se la, tih hi kan ngaihtuah dan a ni thei ang. Nu leh pa leh chhungkaw tam tak phurrit chhawk tur hian sorkarin bei se tih hi mi tam tak duh dan a ni ngeiin a rinawm. Mahse thil kan hriat sa pakhat chu hetiang ‘addict’ te enkawlna thuah hian ruihhlo bikah chuan khawvela centre ṭha ber berah pawh 7% aia sang hian damna an chang pha lo tih a ni. Sorkarin heng mite hi eng ang pawhin veiin enkawl tum mah se, a hlawhtlinna hi a chau dawn tih hriat lawk a ṭha. Chuvangin a ngawl vei tawh enkawl damna chungchang hi chu thil buaithlak ve tak a ni.

Kan tlawmngai pawlte pawhin ruihhlo hi nasa takin an do va, sorkar tha ai hian an tha hi a ṭha zawk mah mah emaw tih hial tur a nihna laite pawh a awm thei. Chuti chung chuan kan dinhmun hi a ṭha tak tak hlei thei lo va, mahni thisen zawmpuite ngei pawh ruihhlo ngai tawh laklawh chu tu chhungkua mah hian kan enkawl dam hlei thei lo. Hei hi thil awmdan dik a nih avangin kan tana tihtur ṭha ber chu a la vei lo naupang lo ṭhang lian tur hi ruihhlo an tih lohna tura theihtawpa ven hi ni berin a lang.

Kan khawtlang nunphung (social life) hi danglam ve deuh hlek a ni a. Kan khawtlang nunphung hi kan her rem theih deuh hret chuan ziaawm theih deuh dan awmin a lang. Mahse khawtlang nunphung her danglam deuh hret tur chuan nasa taka beih a ngai thung. Amaherawhchu kan nunphung hi midangte aia danglam bik ta viau leh, a ṭha zawng leh a chhe zawng pawha khawvel hmun dang anna nei hauh lo anga ngaih hi a ṭul kher lo. Kan tihdan tam tak hi hnam mawl nunphung a nihna chen a awm thei. Chutih laiin kan tihdan tam tak hi chu hnam fingte tihdan aia ṭhate pawh a awm ve thei bawk.

Mi ramah chuan sipaia ṭan ngei ngeite a ngai a, ram inkhuahkhirhna dan khauh takte an nei. Keini chu chutiang nei ve kan ni lo va, kan zalen angreng riau va. Chutih laiin kan ramah chuan khawtlanga tlawmngai pawlte an pawimawh hle a. Kan ram ang tluka tlawmngai pawl leh kohhran thawm lenna hi a tam tehchiam lo maithei. Mahse tlawmngai pawl na na na chu kan tlawmngai pawlte hian thlen phak tawk an nei a, tih theih loh chin an ngah mai. Chuvangin tlawmngai pawl laka rinna zawng zawng nghah ngawt pawh a theih loh. Tam tak chuan kan sorkar kan ring lutuk a, kan ruihhlo ngaite chungchangah pawh ‘Sorkar hian hma la se,’ tia duhthusam tam tak kan awm lai mekin, tam tak chuan tlawmngai pawl hmalakna hi kan beiseina tinungtu a ni thei. Mahse sorkar tan chinfel vek hleih theih pawh a ni lo. Ram a retheih poh leh sorkar laka mipui beiseina a sang kan ti dawn emaw ni, sorkar phutna a sang kan ti dawn emaw ni, chutiang chu a awm ṭhin a. Mahse ram a retheih miau chuan sorkar tan chet a har zual sauh a ni.

Tam tak ngaihdan chuan zu nena ruihhlo kan do kawp tlat mai hian min tibuai lehzual a. Zu hi chu khuahkhirh ila (mi tihdan angin), ruihhlo hi chu a dovin do ila, kan hlawhtlin zawk deuhte pawh a rinawm. Kan duhthawh ta lutuk hian zu kan khap bur mai a, chu chuan kan sum leh pai leh tha hi tam tak a la peng a, a engamah hi hneh lawi lovin kan awmte pawh a tih theih ang. Khawvela kan awm chhung chuan sualna hi a awm reng dawn a, Pathian hian kan ziang aṭangin sual hi dah bo tum lovin Amah ringtute chu sual aṭanga inthiarfihlim tur zawkin a duh nite pawhin a lang.

He khawvela kan awm chhung hian thil ṭha lo hi chuan min tibuai ngang mai a, min la tibuai reng dawnte pawh a ang. Kan sorkar hian ama kuta ruihhlo ngaite enkawlna hmun enkawl a tum chuan a buaithlak thui viau dawn tih hi ngaihtuah thlen a ngai. Mi ṭhahnemngai leh mi inpe, rawngbawlna anga ruihhlo ngaite enkawl theitute hi sorkar hian vulh ta zawk se la a ziaawm maithei. Chutih laiin a la vei lo naupangte hi, theihtawpin a ven dan kawng zawn ni se kan hlawkpui zawk ang em tih hi ngaihtuah tham tak a ni. Chu chauh ni lovin zu hi khuahkhirh (control) a, ruihhlo erawh chu ram dang anga do bur maite hi a fuh zawk maithei bawk. Tuna kan kal dan en hi chuan ruihhlo ngai an tam tawlh tawlhin a lang a, kan zu khap bur hi hma kan sawnpui vak lote pawhin a hriat theih. Kan tihdan ngai renga kan tih a, ngaihtuah dan thar kan neih loh chuan kan chhe telh telhin a lang tlat.