Guest writer
PL Liandinga
EDUCATION BAWK
Mihring ziaa thil ngainatawm ber zinga mi chu khawngaihna leh ngilneihna te hi a ni awm e. Khawngaihna nei lo mihring chu mi hlauhawm leh ṭihbaiawm an ni a, mi nunrawng chu hnaih loh a him fo. Mahse kan khawngaihna leh kan ngilneihnate hi ennawn a ngai emaw, kan hman dan hi a dik lo emaw a ni hial ang tih a ngaihtuah theih.
Kan Education buaina ber hi chu ngaihtuah chiang lova mimal kan khawngaih vang leh, mi ngilnei nih duh vanga kan hotuten; mipui vantlang tawrh theihna tur thilah mimal an duhsak uchuak nasa lutuk hi niin a lang. Tun hma aṭang tawhin mimal harsatna kan ngaithla nasa lutuk a, mipuiin kan tawrh phah a, khaw khat tawrhna aiin mi pakhat duhsak kan thlang zawk fo. Thawk thei hauh lo pawh a hna thawk anga lantir dan kawng kan zawnsak a, kan thil zawn hmuh chuan Mizoram mipui min timangang ta ṭhin a ni. Chutianga mimal chunga khawngaihna uchuak kan lantir rah chu vawiinah kan seng nasa ta hle mai. He khawngaihna pawi khawih hian aikal leh ‘transfer’ a hring a, kan Education pumpui hian a tuar ta a ni. Aikal chu kan sorkar kalphung thar chuan a titawp ta hlauh va, a ziaawm. Mahse transfer hi kan ngaihtuah a la ngai. Zirtirtu tlawmngai thei deuh leh hotute thu awih deuhte chu an duh lohna hmun hlirah kum 20 te hotute thu awihin an han awm a. Chu mite tlawmngaihna leh thu awihna chuan min chhandam kim zo ta lo.
Kan sorkar kal tawhte khan veng bil leh khaw bil khawngaihtu leh duhsaktu anga lan duh vangin sorkar enkawl sen loh sikul an hawng a, chutiang hmun tam takah chuan naupang an tlem a, zirtirtu an mamawh tawk dah tur an awm leh si lo va, vawiin thlengin a buaithlak ta a ni. Sikul hawn tawh khartu emaw, titawptu emaw nih lah chu thil harsa tak a ni. Mahse sorkar sikul tlabal tak tak a lo awm tàk nualah chuan sorkar sikul leh Mizoram sorkar pumpuiin rin tawk loh a hlawh phah a, keimahni bawkin kan tuar leh ṭhin.
Hman aṭang khan sorkar sikul leh zirtirtu hna hi kan sorkarin awmze nei lovin a lo kalpui rei tawh lutuk a, vawiinah theihtawpa chinfel tum pawhin a chhiarkawp lam aṭang pawhin a fel hlei thei tawh lo. High School hawn dawnte hi chuan a chawmtu tur Middle school leh naupang an awm em tih ngun taka zir chiang a hawn chauh tur a nih laiin politics nen kan chumchilh a, chawmtu nei mumal lovin High School kan hawng a. Kan sorkar pawisa leh zirtirtu kan neih theih nambarin a daih leh si lova, tu te emaw khawngaih leh lainat anga lang chung zelin kan sorkar sikulin a chhiat phah a, sorkar sikul kan rin loh phah zo vek a, zirtirtu ṭhenkhat chu, ‘A lo kal ngai lo,’ ti ringawtin kum tluanin an bibo thei titih mai. Tun hnaiah pawh Chakma zirtirtu pakhat chu sikulah a kal ngai lo tih thu chanchinbu lamah a lo lan kha.
Kan inkhawngaihna hrin chhuah sorkar sikul kan rin lohna chu a kal tluang laklawh a, hmun tam takah sorkar sikul ṭha tak tak, zirtirtu mi thiam tak tak, hlawh tam tak nei an awm tawh tih pawh hre mah ila, mipuiin kan ring ngam tawh lo. Sorkar sikul a nih hrim hrim chuan nu leh pa tam takin an hnualsuat ta ringawt mai. Nei lo chung chungin kan fate chu Private sikulah kan kaltir a, kan hmanraw neihsa kan hman thiam loh avangin ni tinin mipui hi kan hek ngar ngar a ni mai. Heng zawng zawng lo inṭanna bul hi khawngaihna leh lainatna dik lo hmanga mimal kan duhsak uchuak vang te, thiltithei nih kan duh vang te, kan dawihzep vang te leh Education zahawmzia leh pawimawhzia kan hriat loh vang a ni thei.
Tun hma eng emaw chen aṭang khan kan sikul chungchangah hian thil pakhat ngaihtuah ngai a awm a, chu chu : Zirtirtu thiamna san zawng te, training a kal tawh leh kal lohte ai chuan a thawhna sikulah a zirtir tak takin taima takin a thawk em tih hi a ni. Zirtirtu ṭhenkhat, thingtlang lama an dah, an thawhna sikul thleng mumal lova khawpuia tei mai mai an awm nual ṭhin niin a lang a. Thla khatah chawlhkar hnih khatte an thawhna khuaah an awm ve a, tu te nen emaw an inbe heuh heuh a, an hnathawhna hmun ni lo; anmahni In awmna lamah an awm leh daih nite hian a hriat a. Aizawl khawpuiah zirtirtu an inekbeng chiam a, thingtlang hmun hla deuhah an tlem em em a, tlem nak alaiin a thawktu awm chhunin chawlhte an la a, chawlh la chuang lo pawhin fing verther takin an kal lo fo va, chumi bakah zirtirtu an dah tlem hrim hrim chang a awm fo bawk.
Education zahawmzia leh ropuizia te, hnama tin tan innghahna a nihzia te ngaihtuahin kan Mizoram sorkar hnuaia zirtirtute kan tihdan kual vel kha chu a ngaihawm lo ngawt mai. Zirtirtu ṭhenkhatte chu hmel ena zirtirtu ni tlak lo sa, ruihtheihthila fihlim lo tih hriat em emte an ni a, bantir dan kan thiam loh vang emaw ni, kan bantir ngam si loh emaw vang a ni ber awm e. Zirtirtu thawk ṭha lo emaw, ruih theih thila inhnamhnawih emaw, politics-a inhnamhnawih nasa emawte bantir emaw, hrem dan emawte hi a hranpa ngata ngaihtuah a ngai hialin a lang ta. Zirtir hna hi sorkar hnathawk dangte hnathawh dan tur awmsa nen hian a inrem ve thei ngawt lo. Sorkar hnathawk dang ban hun chu tlai dar 4 te, dar 5 te a nih laiin anni chu dar 3-ah an bang thei. Sorkar hnathawk dang chuan Summer vacation leh Winter vacation te an nei ve lo va, zirtirtu chuan an nei thei. Sorkar hnathawk dang chuan file an khawih a, zirtirtu chuan a hring a hranin ni tin mihring zirtir hna an thawk. Chuvangin nihphung inang lo service rules pakhat hnuaia inenkawl hi a rem lova, service rules hran an lo nei sa reng a nih phei chuan a kengkawhtu turte lam zawk hi ngaihtuah an ngai hmasa hialin a lang.
Zirtir hna leh tihdam hna hi khawvela hna ropui berte zinga mi a ni a, mahse an hnathawh ropuina aiin keini chuan an hlawh kan en chang a awm a, anmahni ngei pawhin an hlawh hi anmahni inteh nan an hmang ta tlat a, a pawi ngawt mai. Zirtirtu ṭha leh tihdam hna thawktu ṭha chu an dam chhungin mi zahawm an ni a, hna dang thawktu hlawh tam tak tak leh pawisa la lut tam tak takte aiin an zahawm zawk. Chutih lai vekin zirtirtu depde leh tihdam hnathawktu ṭha lo chu mipui vantlang tan chawplehchilha vanduaina tling tham an ni.
Kan ram Education kalphung siamṭha tur chuan kan sorkar hi huai taka a kal a, tun hmaa kan tihdan ang lo deuhva a awm a ngai. Chutih laiin kan sorkar pawisa nei tam si lo, sikul tam tawh si leh inawpna fel lo kalpui thui tawh si enin, siamṭhat hna thawk tur chuan rorum deuh leh buluk deuh anga langa kan khawsakte pawh a ngaiin a rinawm. Thil dik lo awmsa, kum tam tak kan lo chhawm tawh siam ṭha tura mi ṭhenkhat huat hlawh hlauh tlat chuan awmzia a neih theih loh.
Kan Education kalphung hi kan siamṭha lo a nih a, kan Education hian hmun dang leh ram dang Education standard a phak loh chhung chuan he ram hian khaw êng kan hmu ve ngai lo vang a, mi dangin min tlan pel zel ang. Education ṭha leh rintlak kan neih phawt chuan vawiinah retheiin lang mah ila, nikhaw reiah kan la ding chhuak tho tho vang. Chumi thlir ran chuan kan Education hi siam ṭhat tum ila, a duhawm mang e.