FAVANG A LO THLENG DAWN

Tun aṭanga rei loteah hian favang a lo thleng ang a. Chutih hunah chuan :

Ruah sur bur bur thin te hi a bang ang a, khawlaia tuihawk tling piau puau ṭhin te a bo zo ang a. Zing thawh hlim aṭanga khaw dur uai fual pur pur te hi a bo zo ang a. Lunghnur deuhva kan zan mu pawh zing lamah chuan ni chhuak eng mawi leh duhawm takin min lo hmuakin kan lung hnualna leh kan thinrimna te theihnghilhin nui chungin kan tho chhuak ang a. Khua han hawi ila a thiang vawng vawng ang a, ruam leh mual te a hring dep ang a. Thiam lo chung chunga zai mai awl tak turin khua a nuam ang. Chu ni eng mawi leh khaw nuam hnuaiah chuan rilruah rimawi te a lo lang a, thiam engmah nei ve lo pawh kan zing tho te chu a engamah hmain kan lungawi ringawt hial awm e. Mihring kutchhuak tih loh, siamtu kut chhuak zing lama kan hmuh te, chhun lama kan hmuh te leh tlai lama kan hmuh bakah zan lama kan hmuh te chu mawina hlirin a inthuam ta emaw tih hial tur a ni ang a. Tlai ni tla tur ringawt pawh hmuh thiamna tura mit nei mi te chuan an thlalakna nen an veh an veh ang a. Zan boruak thiang vawng vawng karah chuan ngaihzawng nei lo pawh an lung a leng ve fovang. Khua a vawt si lovang a, a lum bawk si lovang a. A thenin kawr banbul an ha ang a, a thenin jacket an ha ang a, a thenin kawr thuah thum leh nghawngawrh nen mopa tur ang maiin an thiamdan zawng zawngin an taksa an thuam ang a. Gandhi-a kalsan hnu, ‘English Gentleman’ te kha incheina hmanga chan thar leh an tum hial emaw a ni ang.

He favang lo thlen hma hian hmanni lawkah thlasik khawvawt kan hmachhawn a, chutah nipui khaw lum kan tuar dai leh a, chumi zawhah furpui kan hrut liam leh a ngai a. He khawvelah hian thil ṭha zawhah thil ṭha lo a lo thleng ṭhin a, thil ṭha lo zawhah thil ṭha a lo thleng tlangpui bawk. Hengte hi chu khawvel kalphung ngawih ngawih, tihdanglam theih loh a nihna chen a awm. Thil pahnih a awm chuan a inchhawka a lo thlen loh nakah - pawisa thir i vawrh chuan mi lu chuanna lam a thal loh phawt chuan a nambar inziahna lam a thal mai ang hi a ni - ṭha leh ṭha lo kha kan tehna a nih miau avangin.

Keini, duhthusam ching chi hi chuan duhthu hi kan sam a, kan duhdan chu kan mangphan thin a. Kan inawpna kalphungah hian favang lo her chhuah hun chu kan nghak reng a, kan beisei aiin a lo thleng har ta tih mai a ni. Kan inawpna kalphunga kan favang (good governance)-ah chuan vawiina thleng lo tam tak hi a thleng dawn a. Kan buaipui leh kan sawi tam ber chu kawng hrang hranga kan khaw awmdanin favang a ang zo lo hi a ni. Favangah chuan kan zing thovin ni eng mawi leh ram hring mawi tak tak leh boruak thiang nuam tak kan dawng a. Kan inawpna kalphungah pawh a reltu tur hian fel takin rel se, mitin hian beiseina nung nei ila kan ti a. Chu beiseina kan neih theihna tur chuan inawpna dik (administration with justice) a ngai a. Inawpna dik lan chhuahna chu hna lakdan dik a ni phawt tein kan hria a. Tling lo zawk thlanga tling zawk hnawlna hi bo se kan duh a. Dikna chuan favang zing ni chhuak angin kan vaia chungah inang vekin ro rel se kan duh a. Mi zawng zawng tan favang ni chu chhuak rawh se. Kan fapa, tlangval lian thelh thawlh, ruih theih thil engmah ti lo, tlan chak tak, Police atan te chuan duhthusam a rawn tlin loh haw laia kan thenawm tlangval, ruih theih thil a ti thin tih hriat awlsam tak, tlan pawh tlan chak lo zawk, insawizawi peih bawk si lo a tling ta tlat thin hian kan tuk chhuakah beiseina a hnawt bova. Kan chhungkua chuan favang laiin furpui kan tawng a, ruah bingin mi hriatpui lohvin min nan a ni.

Chutiang bawkin hna lakna hrang hrangah Bhavan kai taima fa te, Hnam Run mawitu fa te, an tlin zawkna aia an tlin loh zawkna hlir hmuh theih mi tlem te, eng laiin nge an Exam a, eng laiin nge an Interview tih pawh hriat lohva tling leh ta mai thin ni a kan hriat tlatna hian kan zing tho rilru a tihnual nghal a. Zing thawh hlima khua a dur angin kan hringnun hmachhawn dan tur min tibuai zo vek a. ‘Mama, tha takin ti la i tling ve ang,’ pawh kan ti ngam ta lo achha a ni. Kan han hawi chhuak a, ni eng mawi tak hmu lovin favangah khaw dur leh duai kan hmu a. Tih ṭhat leh zir ṭhat avanga tlin inring aiin chhungte neih ṭhat avanga tlin tum kan zi ta huai huai ni hial tein a lang. Mi thiltithei tam tak phei chuan hna (job) leh thawh tur (supplies and contracts) pawh zuar duh lovin fin kherek chhuahin an siksawm vek a, an laina leh duhzawng te an hlui a. Chung mite chuan ti ṭha zawk tal se chu ruahbing piaha ni eng mawi chu kan thlir thiam thei tur hi a nia. Mahse chutiang chu a ni fo si lo. Hralh leh tur tih chiang ngawih ngawih hnenah hna an pe a, thawk duh lo leh thawk thei lo hnenah hna an pe a, kan vaia kan tawrhna turin a hlawkna an insalem ham ham a. Chumi hmu reng chung chuan zing kan tho fuh thei lo a ni.

Mipuite hian favang ni lo chhuak tur chu kan beisei a, kan nghakhlel a. Keini chauhvin kan beisei lova, keini Mizo mawl tak hi chutiang beiseitu chu kan ni mai lo. Rabindranath Tagore, Bengali tan leh khawvel tana arsi eng mawi ber pawl chuan :

Ka pu, chu ram, dikhlelhna awm tawh lohnaah chuan,

Ka ram muhil hi rawn thangharh teh sela aw......

a lo ti ngawih ngawih tawh a. Kan hla phuahtu

Pu Rokunga chuan :

Tham leh bawlhhlawhna ten tual an leng,

Awi maw..... a pawi em mai.....

a lo ti tawh bawk a. Kan sorkar, a zung chawpa Corruption phoro tumtu lah chuan, “Ngawi rawh u, heng Engineer-te hi chu an pawimawh bik em mai a, an tel lova khawsak hi kan zuam si lova anni huam tel lo hian kan la do tak tak ang chu,” a ti ta niin kan hria a. Kan favang ni chhuak nghahhlelh chuan ram tin kil tin a chhun dawn lova, tlemte chauh rawn chhun dawn tein kan hria a ni.

Ring lo mite tihphung pawh zah zo lovin kan Politician ten motor an insem a, kan Official ten chumi entawn chiah si lo chuan a thei theiin motor dawn ve hram an tum a. Chu chauh ni lovin an nihna chu an motor-ah tarlan zel an la duh hram hram a. An hotupa berin, ‘Hetiangin mi State-ah an ti lova,’ ti a hma a hruai pawhin an zui thei lova. Inawpna thil (administration) lama favang ni chhuak engmawi tak beiseitute hian tunah chuan favang ni chhuak hmu lovin a beiseiin kan la beisei mai a ni. Fur leh thal leh thlasik inchawhpawlh kan la dawng rih a ang hle mai.

A buaithlak lai tak chu tuna favang min thlirtir hleithei lotu sorkar (Congress) hi hnualsuat ngawt dawn ila sorkar leh tura han beiseiawm deuh hi beisei tur a awm chuang tlat lo hi a ni a. Mahse mipuite hian beiseina kan thlah tur a ni lova, nakinah, engtikah emaw, chhuan thar a lo her chhuah chuan kan tu leh fate hnenah, ‘Hmanah chuan kan State sorkar Officer te khan an motor-ah an Designation hi an tar fur mai asin,’ kan tih hun chu hmu pha lo mah ila a lo la her chhuak ang a. ‘Hmanah chuan Report engkim a luh fel vek tawh khan sorkar khan a hup bo ringawt mai asin,’ kan la ti ngei ang a. ‘Hmanah chuan intlar (physical test) lovin Police-ah a luh theih asin,’ te an la ti ang. Hmanah chuan ‘Chumi khami B.A’ tih te kawngka lu chungah a intar a. Hmanah chuan kan MLA te pawhin sakawra bial an fan vak vak kha kan la hre hlawm em? Hmanah chuan sorkar hnathawk fel tak tak leh zahawm tak tak a thu maia Kanya Kumari lama an kalna senso, Sorkara bill-tuten zak miah lova sermon an thlak pap pap hun a awm kha. Chutiang zelin hmanah chuan Mizoram kawng hi a laitu Contractor-te Bill-ah chuan kawng chhak ko san zawng hi fit 30 deuh vek a ni a, a tam ber chu kawng thlang lamah pawh lung bang a la awm (lei tan) deuh vek bawk ni awmin an sawi. Hmanni lawkah chuan P.A to P.S to Minister..... te pawh motor-ah a intar asin.

Heng hi a reh ve mai a, hmana Bank Loan rulh tumna nei lo awm fur kha an bo duak tawh a. ‘Loan lo pe ringawt rawh u,’ ti mai mai duh Minister pawh kan kawl tawh hlei nem. Kan changkang ve tawh viau asin. Kan la changkang zel ang a, favang ni chhuak eng mawi tak chu kan la hmu ngei ang.