Guest writer
PL Liandinga
SYSTEM
System chu bichai neia thiltih dan hmang a ni ber mai.
Tunhma khan kan Chief Minister hian ‘system’ a sawi thin a. A dikin a ngaihnawm khawp a. Kha system kha sorkar Department tinah hian kan tuh fel vek thei lo a nih pawhin vuah fel tum hram hram ni se kan thatpui ngawtin a rinawm.
System hnuaiah chuan thil pakhat hian thildang a kaihhnawih a, chu chuan a dang a hril leh a, a inkhaichhawndiatin thil a kal thin. Chu inkhaichhawndiat chu a dik lo zawnga a kal laklawh chuan a pumpui khan a dik lo mai a. A dik zawnga a kal laklawh thung erawh chuan amahin thil awmdan kha a inhril fel zung zung mai a, bawhchhiat a buaithlak a, a karlakah thil a fel loh chuan a dika titu dang zawng zawng khan an buai phah avangin system dik hnuaiah chuan dik lova thiltih a buaithlak thin. Chutiang chiah chuan system dik lo a inphaman laklawh tawh chuan a karlakah tihdik a harsain mi thahnemngai tlemte thahnemngaihna te leh thil dik duhna te chuan awmzia a nei thei thin lo.
Kan sorkar kaltaah khan sorkar khan system awm chiah lovin tihdan system an nei a, awmphung mumal loh dan kha a mumal angreng viau. A insawi khawngaihthlak deuh apiang leh a insawi thiam apiang kha aikal laktir dan system kan hmang a. Sorkar danah awm si lovin, hmang reng lawi siin kan sorkar hna kha kan kalpui a. Thil awmdan kha system chi khat chu ni ve tho mahse eng dan hmang mah a thiam chantir loh leh dan ang taka kalpui loh system a ni a. Kha thil, a thei theiin aikal lak kha sorkar lo piang thar hian khapin titawp lo se chu pawisa thila chiahpuam a puak keh ang hialin engtikah emaw chuan sorkar nghawng buai vek khawpin a puak keh thei ang tih hlauhawm khawp a ni. Tun sorkarin a thiltih that zinga pawimawh tak pakhat chu kha aikal lak system tihbo tak hi a ni.
Kha system-ah khan a tirah chuan mi khawngaihthlak ni a kan hriat pakhat kan khawngaih a, mahse chu chuan a dang a hril zel a, kum sawm tel a lo vei meuh chuan harsatna lianpui a tling ta mai a nih kha. A tawpah phei chuan sorkar hnathawk zawng zawngin an awm duhna ber ti hiala sawi theih, kan Secretariat chhung ngeiah pawh aikalin hna an thawk ta mai a nih kha. Mahse aikal lak awih loh system chhunga kan luh tawh chuan kan fel ve ta mai a nih hi.
Eng thilah pawh system hi a awm a, a awm tur a ni a, a awm thin a. Chu system tipuitling tur chuan Rules te, Acts te, Law te a awm a. Mahse Rules leh Acts te hnuaiah chuan tihdan dik lo system kha a chher chawp theih a, a kalpui vak theih leh tho bawk. Sorkar hnathawk zawng zawng hian sorkarin pisa hun tura a tuk, darkar riat chhung chuan sorkar hna an thawk tur a nih laiin a bang hma thang leh a kal tlai laklawh te, chhun laia chhuah bo ching te an tam lutuk a, mi zawng zawng tihdan ang deuhva neih chuan darkar riat hnathawh hun chhung tur kha nasa takin a bothlau ta a. A tuartu chu mipui zawng zawng kan ni. Hetianga tihdan dik lova titute pawh hi an tih ang chiah a sorkar hnathawk dangin an tih ve tho chuan system tha lo hmangtu ngei pawh khan a tawrh ni a lo thleng ve leh tho tho mai.
Kan Works Department tam takah hian tihdan tha lo tam tak a inphum a, Works Department lovah pawh a inphum teuh a, mahse Works Department bik hi a langsar hma bik a ni. Electric (Power) Department te hi an inthlahdah vaih chuan kan khawnvar zawng zawng a mih nghal vek avangin a langsar a. A chang phei chuan kan eng a thim rual rual hian kan eee dual dual a, a rawn ên leh pawhin kan au rual dual dual thin. Chuti khawp chuan kan êng that leh chhiat hi a langsar a ni. Kan khawnvar a mih hauh lohna tur system, a tul chuan sorkar hnain a phut bak pawh a thawh zel tur a nihna system an neih loh chuan mipui tan manganthlak tak a ni. Chutiang bawkin kan tui min petu Public Health Engineering te hian system tha tak an neih loh chuan kan tui tlan hi a buai mai a, mihringin tui kan mamawhzia ngaihtuahin tui kan neih theihdan tur hi lu leta an ngaihtuah a, tihdan (system) tha tak an neih loh chuan a rei tulh tulh ang a, kan buai tulh tulh dawn a ni. Kan Works Department lian dang, kan inkal pawhna kawng siamtute hian tihdan dik lo an hman chuan kan kawng hi a chhe mai a. Kan buaizia chu kuminah phei chuan a langsar lehzual. Tunhma zawng pawh khan kan inkal pawhna kawng hi a chhe thin a, kan inbuatsaihna leh kan hna a that tawk loh avanga kan han buai apiang hian, ‘Tun ang em em hian a chhe ngai lo,’ kan ti ziah a. A dik pawh a dik ang. A chhan pawh motor a tam tulh tulh a, kan kawng chhia hi motor-in a rap zui zel lo thei lova, kawng chhe tawh sa chil chhiat belhtu motor kha a rih tulh tulh a, a tam tulh tulh bawk si chuan tunhmaa kan tih dan ni lo, system tha zawk kan duan chhuah a ngai lehzual. Kan han sawi tak Works Department dangah chuan thil chhia kha a tihchhiat belh zeltu a awm hranpa lova, a awlsamna tak a awm a, mahse kalkawng ai chuan thildang chhe thei kan han sawi te hi a tawrh a harna chin a awm. Kawng chu a chhe chung chung pawhin engemaw ti ti a engemaw chen tihdan a awm thei a, a dangah chuan civil mi inrawlh te a rem ve lo leh tlat si. Chutih laiin kan inkal pawhna kawng chu a chhe chung chungin kan zawh a, kan tihchhiat belh zel a, a buaithlak ve thung.
Works Department a thil tha lo hi a langsar a, mahse Works Department ni lo, Department danga thil dik lo inphum hi nikhaw reiah chuan kan tuar zawk law maw a tih theih. Tu te zahmawh sawi emaw ang maiin kan han hriat chhuah meuh chuan a lo inphum thuk hle tawh mai a, hamthatna dawngtu tur tam takin an lo tuar fe tawh a, chung an tawrhna te chu kan hriatpui si lo.
Hna zawng zawng hi tha taka thawh chuan a ropui a, a hlu a, pawimawh bik leh ropui bik pawh a awm chuang lo hial tih tur a ni. Chutih laiin system a dik loh chuan eng hna pawh hi tha lo takin a thawh theih a, hnathawktu lak atanga tihdan a dik tawh loh chuan mihring tha lo chuan thil tam tak a nghawng pawi. Works Department ni lo, Education a tihdan tha lo inphum te, Health Department a tihdan tha lo inphum te leh thildang hi mipui vantlangin vawilehkhata hmuh mai theih loh, mahse a tuartu tan chuan na tak leh pawi tak a ni fova. Chu chauh ni lovin tih that hleih theih tawh loh hial tamna hmun a ni.
Chuvangin kan sorkar hian sorkar Department zawng zawngah, ‘Heti hian kan ti thin a,’ kan lo tih hi fir takin ennawn sela, tihdan tha lo chu paihin tihdan tha zawk kan neih ngeina turin han bei teh se.