Guest writer
PL Liandinga
Pawimawh reng
Hman deuh tawhah khan lehkhabu pakhat, ‘Lal Isua Chanchin, Eng Lai Pawha Thar Reng mai chu,’ tih ka hmu a. Ka hmuhna kha kum sawmthum chuang laia rei a ni tawh awm e. A chhung thu ka hre ta lo va, mahse kha thu kha ka rilruah a cham reng mai. He khawvelah hian eng lai pawha pawimawh leh ngaihthah theih hauh loh thil hi a lo awm reng mai a. Chu'ng chu thlah hauh lova kan vawn reng a ṭul ṭhin. Thil tam tak erawh chu a hun laia ngaihven a, ngaih pawimawh loh theih loh, mahse nikhaw reia eng teh vak ni leh ta chuang mang lo te hi a lo awm ve tho. Chutianga a hun laia kan ngaih pawimawh viau si, a hnu kum rei deuhva eng atan maha kan ngaih zui leh tak si loh ṭhenkhat chu incheinate hi a ni thei ang. Thuamhnaw ṭhui dan a rawn chhuak thar a, chutiang ni lo hak chu a hun lai chuan a hrehawm thei a, nula-tlangval phei chuan tunlai incheina chu a hun lai zelah kan ngai pawimawh ṭhin hle. Mahse kha tihdan (fashion) kha a liam hnu chuan khatianga a hun laia kan inchei khan eng teh vak mah min lo thlen lo tih chiang takin a lang ṭhin.
Ram rorelna leh nunphungah hian eng lai pawha pawimawh reng, inthlah dulsan theih hauh loh hi a awm reng a. Kan ngaihtuahna inṭanna atan a pawimawh a, kan ruahmannaah a pawimawh a, a hmawr kan bawknaah a pawimawh leh bawk a. A tel lo chuan thil ṭha tak tur emaw kan tih hi thil ho teah a chhuak a, thil mawi tak tur hi hmuh hrehawm takah a chhuak ṭhin. Ram roreltu lal ber aṭanga hnathawktu hniam ber thlengin chu thil tel lo chuan mihring hi a mihring tak tak thei lo. Thil ṭha lo leh tlo lo te, thil rintlak loh leh insawiselna tam ber lo chhuahna chu chu thil pawimawh tak kan nunpui loh vang chu a ni fo.
Kan sorkar hrawn tawh leh hrawn mek pawh hi chu thil chu kan tehna lian ber tur a nih laiin tam tak chuan tih nek nek a chu thil chu bawhkan a, a sawia sawi felte kan tum a. Mahse a theih chiah loh a nih a rinawm. Kan Tuirial Hydel Project buai zawh vek nachhan kha he thil hi a ni a, Tlawng kam Dihmunzawl bula in ruak mai mai ṭhiah man a cheng nuai 62 kan sen nachhan kha hei hi a ni a, hman kuma sawhthing kan lei ṭuma Maruti car-in sawhthing quintal 90 te a phurh theih nachhan kha a ni a, nikhata Meghalaya aṭanga motor lianin lungalhthei vawihnih a rawn phurh theih nachhan kha a ni bawk a, kan Skywalk leh Ropeway siamna tur, hnathawh hma hauha a bill zawng zawng kan pek zawh vek a, hnathawktuin a chhunzawm leh duh tàk miah loh nachhan hi a ni bawk. Kan awmpuite tlin tawk lohna tam ber chu he thil hi a ni a, kan hotu lianten kan mit an tlun loh nachhan ber pawh hei bawk hi a ni.
He thil, ‘rinawmna’ hi englai pawhin sorkar inrelbawlna kawngah hian a pawimawh a. Tihdan tur ṭha leh pawisa neih theih dan turte chu eng ang pawhin sawi mah ila, he thil bawk hi kan buaina a ni zel. Mahse eng emaw chang chuan rinawmna bosal a, verther thiam tak maia thil han tihte hi a ṭul tlata hriat chang a awm thei. A bikin politics huangah hian hlawkna tur anga kan ngaih tam tak hi chu a hnu lama han thlir leta tlo lo angreng tak tak leh, sawi chhuah leh atan pawha kan duh loh te a ni fo. Mi tam takin politics an ngaihsan loh nachhan leh an tel peih loh nachhan ber chu an politician hmuh ṭhinte an hlemhlet avang te, an rinawm loh avangte leh belhchian an dawl loh vang a ni.
Eng party siam sorkar pawh lo ding se, kan tehna tur chu an eiruk leh eiruk loh hi ni deuh berin ka hre ṭhin a. Heta ṭang hian mi dang pawhin kan sorkar hi teh ṭhin se a duhawm hlein ka hria. Sorkar hlawhtlinna leh hlawhchhamna bul ber chu eirukna hi a ni ngar ngarin ka hre ṭhin a. A bul lamah eiruknain bu a khuar miau chuan finna hi kan hlawkpui lo va, thiamna hi a ziktluak thei lo va, remhriatna hi kan ṭangkaipui lo ṭhin. Hnam hnufual te, ram hmasawn lote retheih chhan ber chu eirukna a ni zel. Rinawmna chu hmasawnna tura engkim bul ṭhut a ni hialin a lang. Eng anga ruahmanna ṭha pawh eirukna nena hlen chhuah tum chuan a ṭha thei ngai lo va, a hlawhtling tak tak thei lo. Hlawhtling anga a lan pawhin khawi laiah emaw a ngétin hlet a chhuah tho tho ṭhin.
Kan sorkar liam tate leh tuna kan sorkar hrawn mek pawh hi ka tehna tur chu eirukna tho a ni. Pawisa tam tak chaw lut angin lang mah ila, a hmanna a dik si loh chuan tuizem pawpa tui tam tak chhun luh rikngawt ang mai a ni a. A ṭhen chu a pawp zau deuh va, chutianga a pawp a zau deuh chuan mipuiin kan hre awlsam deuhvin a langsar a. A pawp a zim deuh chuan pût riral reng chung siin mi tam takin kan hmu thiam mai lo tihna mai a ni.
Kan hotu leh ram hruaitute hian thu lawmawm tak tak leh ṭha tak tak an sawi ṭhin a, a ṭhen phei chu a bu a siam a, han lakkhawm chuan nilenga lampui chakawm khawpa thu mawi leh ṭawngkam nalhte a ni ṭhin. Sorkarna changtute'n an duhtawka an tihtur leh an tih mekte an han sawi tak tak chuan, ṭhuthmunah kan thla a lo muang em em a, mahni retheih leh harsatnate theihnghilhin ram nuam takah kan hotute zarah kan cheng mai dawn ta emaw kan ti ṭhin a. Kan thlate hi a va muang zing tawh tak em. Mahse hun leh kumte a lo kal zel a, kan sawi anga kan awm loh nachhan chu khawi laiah emaw hian eng emaw hi a lo dik lo duai mai a, tuin emaw mimalin a lo hlawkpui chiam a, tih mai tur awm anga langte kha a lo tih mai theih awzawng lo va, kan sawi lai kha a teuh lai ber a ni fo. Chutiang dinhmunah chuan Mizoram mipui hi vawi tam tak kan ding tawh a, kan thla hi a muang thlawn zing ta hle. Pa pakhat chanchin an sawi kha ka la hria, ani chuan, “Sorkarin chumi khami chu ching rawh u, an tih reng reng hi ching duh lo zel ila kan hlawhtling mai,” a ti ve mauh thung. Pa hlawhtling tak a nih tak vangin chu'ng a thusawi chu mi dang bengah a lut bik a, a rintlak pawh a rintlak viauin a lang.
Kan rama kan hotute kan tehna tur hi englai pawha thar reng Lal Isua chanchin ang maiin englai pawhin an eiruk leh eiruk loh hi a ni a. Kan sorkar kalta te pawh kan ngaihtuahin eirukna lakah eng angin nge an fihlim tih hi kan ngaihtuah tur a ni a, kan ram hruaitu hlui te kan thlir zui pawhin, ‘A hun lai khan eirukna lakah a fihlim em?’ tih hi kan tehna tur a ni. Eiruk ching lo sorkar kan neih phawt hnuah tihtur lian tham te, tihdan ṭha te, tihdan mawi leh a lang nalh turte chu kan ngaihtuah chhunzawm thei chauh ang.
Thu lian pui pui, ‘Hnam dinchhuahna’ han tih te, ‘Sakhaw humhimna’ tih te, ‘Ram leh hnam venhim’ tihte leh thil dang zawng zawng hi thiam takin sawi mah ila, kan sorkar enkawltute'n eiruk an chin miau chuan khawi mah kan thleng lo vang a, pawisa awlsam te a len chum chum chuan kan ding chhuak chuang lo vang. Rinawmna leh taimaknate mipui nawlpuiin kan nunpui theih tlat loh chuan state dang aṭanga hnathawktu rinawm leh taimate hi eng ti kawng mahin kan dang zo lo vang a, kan sumdawnna leh kan contract hnaah pawh kan hnar tak tak thei lo vang. Sum awlsam kan siam hnem poh leh kan thatchhia ang a, kan thatchhiat tlat tawh chuan mi taima ten kan chanvo min chhuhsak ngei ngei dawn. Chutianga sum awlsam tibo theitu chu sorkarna kengtute an ni.
Kan sorkar hrawn mek kan tehna tur chu eirukna lakah eng chenin nge a fihlim tih hi a ni a, kan sorkar kal tawh kha eng nge a an tia kan ngaihtuah pawhin an hun laiin rinawm takin thil an ti em tih kan ngaihtuah tur a ni. He thu hi thu thar a ni lo. Sorkar hnathawh dan kalhmang han en hian pawisa chungchangah sorkar dan hi a kherkhiap em em a, sorkar pawisa a riral lohna tur hi Financial Rules bung leh chang tinah hian kawng hrang hrangin a inzep a. Miin sorkar pawisa a eiru ngei a ni tih finfiah a nih chuan hrem lohva chhuah reng reng loh tur a ni. Chumi kengkawhtu tur ber chu sorkar a ni a, a kengkawhtu ber tur a rinawm miau loh chuan tih leh ngaihna a awm lo.
Kan sorkar kaltate kha ngun taka ka thlirin eirukna kawngah hian an fihlim thei lovin ka hria a. Kan pawisa neih leh kan kutchhuak a intuha lo fo ṭhin a. Tuna thu lianpui eng emaw rawn sawi thuta an thusawi awih leh mai hi chu kei chuan harsa ka ti khawp mai. Kan sorkar hrawn mek pawh hi kum nga lo kal leh turah te, kum sawm lo kal leh turah te an sulhnu kan la chhui ang a, rinawmna tehfung aṭanga kan teh a, an tlin ṭhat viau chuan kan la ngai ngei ang a, mahse rinawmna tehfung aṭanga teha eng teh vak an lo nih bik loh chuan kan ngai zui lo vang. Vawiin thlenga kan sorkar hrawn mek ka tehnaah chuan eirukna kawnga sawi kai an awm lem lo niin a lang a, a lawmawm ka ti khawp mai.