MIZORAMA KAN THIL CHIN ṬHENKHAT

Tun hma aṭang tawhin Mizote hian leilunga thil chin tur hi kan phak tawk tawkin kan lo zawng tawh ṭhin a. Kan nu leh pa, kan pi leh pu te khan huan thlai leh thing chìn turte ngaihtuahin 1950 bawr vel atang khan Terrace laih te, Garden Colony tih te an lo sawi ri tawh a, kha'ng hunlaite han ngaihtuah a, han chhut let chuan an phurna leh an hmathlirte kha a zahawmin a lunglenthlak angreng hle mai a. Kan nu leh pa te chauh ni lovin mihring hian leilung aṭanga thar chhuah tur hi hma khawsang aṭangin kan phak tawk zelin mihringin a ngaihtuah ṭhin a. A ngaihtuah zel lo thei lo va, a la ngaihtuah zel dawn bawk a. Hmasawnna dangte hi chu siamchawp thil leh hriatna aṭanga chhuak a ni deuh vek a, kan leilung erawh a bul tumtu leh a hmang ṭangkai thiam apiang tan hausakna thlen theitu a ni. Mimal anga hmang ṭangkai thiam chu mimalin a ding chhuak ang a, khawtlang anga hmang ṭangkai thiamte pawh an khawtlangin hma a sawn ang a, ram anga leilung hmang ṭangkai thiamte pawh an changkang zel bawk ang.

Serthlum huan te hi hmanlai aṭangin kan phak ang tawk tawkin mi ṭhenkhat chuan an lo nei tawh a. Hlawk pawh an hlawkpui a, mi tam takin din chhuah phah nan an hmang a. Kan hriat phak ve china Mizoramin a nawlpuia kan bawh hmasak leh kan bawh nasat langsar tak pakhat chu teak thing a niin ka hria a. Tun hma, 1970 chho aṭang khan teak chin kha kan uar em em a. Ram zau tak takah khan teak kha kan phun chiam chiam a. Teak thing hi thing phun awlsam zet mai a ni a, thing zawng zawngah phun nun awlsam ber pawl a ni hial awm e. Hlawkpui tawk chu awm tehmeuh mah se kan phun nasat ang huin a phuntu tam tak chuan kan hlawkpui lo ve thei a, a state pumpui ang pawhin kan hlawkpui lo thei bawk. Thing nung duh leh enkawl hautak lo zet mai a nih avangin ram ṭhalai kan luahtir nasa a, kum hnih khat han enkawl deuh chuan ngaihsak zui lem loh pawhin kum sawmthum chhung chu a ding ve mai a, thing leh hnim dangin a ngam lo. Mahse kum sawmthum chhungin kan teak phun aṭang chuan a rah emaw, a hnah emaw aṭangin hlawkna engmah kan tel lo va, kan ram ṭha lai tam tak a luah ngheh tlat si avang leh thing leh thlai dangin a ngam loh viau avangin, a hlawk lo zawnga ngaihtuah chuan a hlawk lo viaute pawh a tih theih tho bawk. Kan ram mual ṭha lo lai, thil dang chin theih lohna hmunah te chuan lo ching ila kan hlawk tho te pawh a tih theih ang a. Ram parh ṭha leh thei leh thlai dang kan chin theih a, ṭangkai zawka kan hman theih ram leilung kan luahtir reng mai hi a lo fuh lo ve thei viau. Heti zawnga ngaihtuahna han sen takah chuan kan tana ṭha tur emaw kan tih tam tak hi nikhaw reiah a lo ṭha ber lo thei a ni tih a ngaihtuah theih.

Mizoramin kan thil chin tawhah chuan Kangdamdawi (Jatropha) kha kan hlawkpui loh pawl tak niin a lang. A chindan te, a chi lakchhuah dan te leh a tawpa sum leh pai hlawkna han ngaihtuah neuh neuhvin Mizoram angah chuan hlawkpui theih hauh loh tur thil, sorkar lamin min sawi hmawrhmuh avanga kan tih deuh mai niin a lang. Hnathawktu hlawh tlemna hmun, thil dang chin theih lohna rama chin chi chauh niin a lang. Kan buaipui nasa lutuk lova kan vannei phian zawkte pawh a tih theih. Sorkar sihhmuhna avanga kan chin pakhat, Tung pawh kan hlawkpui tehchiam lo nain kan tung kha lo buaipui chhunzawm deuh ila chu, hlawkpui ve theih tho tur niin tun hnu hian a lang. A hlawk theih hun kan thleng dawn chauhva kan bansan ta diak te pawh ni hialin ka hria. A chhan pawh a hriak hi a hlu tlat a, kan ngaihdan anga kan hlawkpui thut theih loh avang te, a chinna hmun tur kan thlan dik loh avang te, a rah lawh dan tur kan ngaihtuah chipchiar peih loh avangtea hlawk ta lo mai niin a lang a. An sawi fo ṭhin angin hlawk thut theihna tura kan ngaih kha kan rin aia ngaihtuah ngun leh teirei peih a, chipchiar deuhva a rah seng dan ngaihtuah lovin kan bansan ta ni berin a lang.

Mizoramin kan buaipui viau pakhat, Red Oil Palm hi kan han tuipui viau a, kan phurpui ang hluai kha a lo ni chiah lo va, mahse kan han hnual leh deuh va, kan hnual viau tawh hnuah a rah hi Company hian chawl lovin an lei chho ta zel a. Thil hlawk tak ni lem lovin lang mah se, mi ṭhenkhat tan chuan inhnangfakna tham ve angreng fe a ni tain a lang. Mahse thil dang tam tak ang bawkin a rah seng a hautak a, thil tam tham lo a nih chuan a buaipui man a hla ve thei lo va. Mahni peih tawk tawka lo tih ve rek rek chi ni lovin a lang.

Mizoram sorkar insensona nasa pawl tak leh sorkar anga kan buaipui viau zingah mau hi a thawm ring zui ta lo pawl tak a ni. Mau chi emaw ni, mau tiak emaw ni te kha sorkar khan a lei vak vak a, cheng maktaduai man fe chu a hun lai khan a lei niin a lang. Mak tak maiin kha mau ṭiak cheng tam tak man kan phun ta ni a lang kha a hmel hmuh zui tur hi rin aiin a vang viau mai a. Mizorama kan thing leh thlai phun tam ber hi chu sorkarin a chi te han sem chin te pawh a nei ve ngei a, mahse a tam zawk hi chu sorkarin a ṭha tia an sawi azara mimalin an lei te a ni a. Thei ṭhenkhat phei chu sorkar inrawlh lova mimalin a chi an ngaihtuah liau liau, a chinna tur hmun pawh an ngaihtuah a, a enkawlnate pawh an ngaihtuah vek a ni a. Mahse mau kha chu a chi kha sorkar pawisa veka lei a ni a, mahse tun hnu hian kan lei tam ang huin a hmel hi kan hmu ta lo riau mai a. Mizorama a nawlpuia kan thil chin anga lang tawh zingah chuan a chanchin kan hriat zui loh pawl tak a ni awm e. Khawi maw lai laiah chuan mi ṭhenkhatin an phun nun thu an sawi ve leh phauh ṭhin a. Mahse sorkar ruahmanna leh kan insihhmuh dan nen chuan mau kan lo ching ta hi chu inhlat vawng vawng tak a ni.

Dragon Fruit chingtute hi sorkar Department, Horticulture kaltlangin thui tak vulh an ni a. Tui pekna tur te, a zamna tur ban phunna tur te leh thil dangte pawh sorkarin eng emaw chen a ngaihtuahpui niin a lang a. A chingtute pawhin an hlawkpui ve viau hlawm a, a lawmawm viau. Tlem lai phei kha chuan huan siam thar tum reng reng chuan Dragon Fruit chin an tum ta vek mai em maw ni tih hial tur ni ve theiin a lang a. A lawmawm lamah pawh a ngaih theih. Thei dang chingtute ai chuan Dragon Fruit chingtute hi sorkar chuan a vulh deuh a ni lo’m ni tih theih te pawh a nihna lai a awm a, mahse a chingtute'n an hlawkpui chuan a ṭha vekah ngai ila.

Thlai lamah chuan sawhthing hi kan hlawkpui pawl tak a tih theih ang a, ṭhenkhat tan erawh chuan sawhthing hi thil lungchhiatthlak tak a ni ve thei. Sawhthing rate chhiat kuma thar chhuak hnem ṭhenkhat chu khawngaihthlak tak an ni. Sawhthing chungchang hian kum rei tak chu politics leh economy lamah Mizoram chhungah thupui a luah a. Tunah zawng sorkarin a intiam angin a lei ta ngei a, a lei leh dawn mek bawk. Sawhthing leh tuna kan sorkar hrawn mek hi chu chhûl khat kual ang deuhvah a ngaih theih tawh mai awm e. Sawhthing din chhuahpui anga sawi theih hi Mizoramah a chhungkua ang leh a thlai mal ang chuan kan tam berin a rinawm. Kan politics-ah hmun a luah rei bawk a, hetia sorkarin a lei tak hnu hi chuan kut hnathawktute sum leh pai dinhmun leh kan politics titi te pawh danglam ve tawh tak maw le.

Kan sawi tak, thlai leh thei chi hrang hrang bakah kan Mizoramah hian thlai leh thei chinna hmun tam tak a lo awm ta a. Mimalin an thar chhuak ta viau mai bawk a, a lawmawm ngawt mai. Sorkarin a ngaihsak ve hauh loh leh ngaihsak tur pawha kan beisei hauh loh, antam te, maian te, behlawi te, bean te leh thlai dang tam tak chu mimalin kan thar ve ta ṭeuh mai a, a lawmawm takmeuh mai. Tih tak taka thlai hmun siam pawh hmun hrang hrangah awmin mi taima leh hmathlir nei tha tam tak chuan nawmsak phah nan an hmang ve ta. Heng bakah hian tun hma khan Sihphir lamin iskut an thar ṭhin a, anmahni inngaihtuah chawpin sum leh pai lakluh nan an hmang nasa a, a lawmawm. Tun hnuah Sihphir ni lo khaw dang pawhin eizawn nan an hmang nasa ve ta hle bawk. Tomato pawh kan thar ve ta nual a, a lawmawm ngawt mai. Tun hma zawnga phai lam aṭanga thar chhuah tomato-a innghat deuh chawt ṭhin kha khaw ṭhenkhatin an rawn ching thar a, an hlawhtlinpui hle nghe nghe a, lawmawm tak a ni.

Tun hma kan nu leh pa, leilung hausakna hai chhuah kawnga ṭhahnemngai leh sul lo sutu tam tak khan vawiina Mizorama kan thei leh thlai hmunte hi rawn hmu ve se an lawm ngei ang. Vawiina Mizorama kan thil thar chhuah han en hian kan lo changkang ve ta hlein, kan ram leilung kan hmang ṭangkai ve ta hle mai tih a lang a. Heti zawnga kan hmasawnna han ngaihtuah chang hi chuan thinlung a lawmin thlate pawh a muang ve ṭhin. Kawng hrang hranga duhthu kan la sam lohna leh ram dang leh hmun dang kan la phak lohna te ngaihtuah changa rilru a hah viau pawhin, kan hmasawnna lam han thlir ve thung chuan awmhmun aṭangin a lawmawm tih loh rual a ni lo.

Kan sorkar hian kuthnathawktute chawikan hna hi ngawrh tak leh tumruh takin thawk zui zel se tih hi a duhawm ngawih ngawih mai. Kan sorkarin a tih theih leh a tih awm tak pakhat chu heng thlai tharte awlsam zawka kan tharna hmun aṭanga khawpui lam leh khaw ṭhenawm lama phurh chhuahna tur kawng sial hi a ni phawt mai a. Kalkawng ṭha leh awlsam kan neih tam poh leh sawi leh ih tam ngai lovin, kan ram leilung hi kan hmang ṭangkai chho zel mai dawn niin a lang. A hlawk dawn phawt chuan Mizote hi kan thatchhe lo tih hi eng lai pawha thudik awmsa reng a nih si chuan, kalkawng ṭha hi a pawimawh lehzual a ni.