I TU LEH FATE HNENA I SAWI DUH CHUAN II (Aikal chungchang)

Tun aṭanga kum sawmhnih hnuah i tu leh fate hnenah Mizoram chungchang i sawi duh chuan heng te hi i sawi thei ang ka ti kha a ni a. Mahse kum 20 hnu ti lovin kum sawm ral hnuah pawh ka ti leh zawk teh ang. Kum sawm ral hnuah pawh heng thu hi sawi ta la ṭhangthar ṭhenkhat tan chuan thawnthu hlui mak tak a ni ve thei tho ang chu.

‘Kum 2023-a ZPM sorkar hma zawng khan sorkar hnathawkten aikal lak an ching a. Sorkar hnathawk, cheng singsarih te, cheng sing li te, a ṭhen phei chuan cheng nuai bawr vel emaw lai pawh an hlawh ang, chu'ngte chuan an thawh ai thawk tur chuan mi dang, cheng sing khat te, a ṭhen phei chuan cheng sang nga lektein anmahni thuin an chhawr ta a. Hetia an inchhawr dan hi an chunga hotu, (Controlling Officer) te chuan an hriatpui ngei ngei a. Mahse Officer ve pui si chuan heng hi thil thiang lo a ni tih an hre pha lo ni teh chek tur a ni, an tihtir tlat si a. A tirah chuan mimal tu emaw, natna khirh bik leh khawngaihthlak bik te ngaihhnathiamna angreng ni ngei tur a ni. Mahse aikal latute tan chuan a hlawk uchuak em avang chuan a hluar chho ta tulh tulh a, ZPM sorkar a lo pian vel lai meuh phei chuan Mizoramah aikal sangthum vel lai an lo awm ta mai a. Hmun phiah te, zan lama Office venga riah mai te leh dawhkan pakhat aṭanga dawhkan danga file dah sawn maite chu inchhawk theih tak pawh a nihna lai a awm. Sikul hniam lam, Primary velah pawh mi dang han rawih zawkte pawh a hriatthiam theih mahna. Mahse sorkar hna sang deuh, thiamna leh training ngaihna hmunah te pawh aikal chu kan inchhawr chho ta zel a. Sorkarin a hnathawk te tana a siam, dan tha tak mai, chawlh lak dan te, pension dan te hmanga hnathawktu hamṭhatna nasa tak mai awmsa baka dan lova kumpui linglet mai pawh ni lo, kum li kum nga lai te chutianga an han tih takah chuan Mizoram sorkar hnuaia hnathawh dan chu a nghawng ngei dawn tih a chiang hle a. Mahse engmah hi chhan awm lovin he khawvelah hian a thleng lo. Kan sorkarna kengtu Ministry inthlak zel chuan an vei lo va, tihngaihna hre lo angin an awmtir tihna a ni. Assembly House chhunga opposition ṭhuthmuna an ṭhut apianga ram hmangaih em em a, sorkar lai tihdik loh zawng zawng sawi chhuah vek tumtute chuan rorelna an chan apiangin he aikal hi mit an siaikhum ta tlat zel tihna a ni.

‘Han ngaihtuah la he aikal lak hi a kawngkal lohzia chu hetiang hian i hre thei ang. Sorkar hnathawk zawng zawng hian an thawh ṭhat leh ṭhat loh ziahna (ACR) hi kum tin sorkarah an thehlut tur a ni a, kum tin an senior ang zelin an hlawh a pung bawk a. Chu ACR-a ‘thawk ṭha’ tih a inziah loh chuan a kaisan theih hauh lo bawk a. Chu chauh ni lovin an chawlh lak theih, kum tina ni 30 sorkarin a phalsak (Earned Leave) leh a bak hlawh chanve hmua an chawlh theihna (Half-pay Leave) ni 60 te chu an lak si loh chuan, an pension dawnah a pawisain sorkarin a pe ṭhin bawk a. Hei hi chhenfakawm tham tak a ni. Kum tina an hnathawh dan thehluhah chuan engmah thawk hauh si lo kha ‘thawk ṭha em em’ (very good) tiin an chhinchhiah zel a ngai ta a. A thawk hauh lo tih hrereng chunga ziak meuhva a thawh ṭhat thu thehluhtirtu (Controlling Officer) te, a lo endiktu (Reviewing Officer) te leh a lo pawmsaktu (Accepting Officer) te zawng zawng chuan an mita an hmuh leh an benga an hriat ngei, mi dang pawhin an hriat vek thudik lo chu sorkarah an thehlut zat zat tihna a ni a. Rinawmna (integrity) chu kan sorkar Officer te chuan an vawng hauh lo tihna a ni. Aikal la zawng zawng chuan an Annual Confidential Report-ah chuan dawt muhlum hlak an thehluh kum tin a ngai tihna a ni.

‘Mahni hnaa kal ngai lo te chuan chawlh lak an mamawh si lo va. Chawlh lak mamawh ve lo chuan chawlh an lak loh avangin an chawlh lak loh man (Leave Salary) te chu a bikim, sorkarin a pek tam theih ang ber an pension dawnah an la leh hlauh va. Natna khirh bik vei pawh ni ve tawh lo, thingtlang kilkhawr deuhva mahni hna thawk peih lo te chu kan Mizoram sorkar chuan duh duh a awm turin a thlah zalen tihna a ni. Dik tak chuan mihring zahawmna te leh thil dang ngaihtuah lem lo chuan aikal lak theihna hna sang vak lo chu hna hlawk ber leh ṭha ber, thawk hauh lova thla tin pawisa eng emaw zat hlawh theihna, a tawpah thawk miah lo chunga pension hranpa la neih theihna a ni. Sorkar hnathawk aikal la ve lo tam takin harsa ti chung chunga an in aṭanga khaw hla taka sorkar thu zawma hna an thawh hram hram lai a, chutianga aikal la an awm thei chu thil ‘fair’ lo tawp a ni a. Mahse ZPM sorkar hmaa sawrkarna chelhtute chuan an en liam mai mai a. Rorelna dik chu a sawia sawi rual a ni lo.

‘Ti leh ta ṭhin ila, aikal lak phalsak chunga Pathian hming kan lam ṭhulh chuang lo te hlei hlei kha a lungchhiatthlak lai tak a ni. India rama corruption chungchanga state entawntlak loh pawl tak pahnih, Manipur state leh Nagaland state-ah te pawh chutiang chuan aikal an la niin a lang bawk. Dik tak chuan kan Mizoram sorkar, aikal lak tihbo tum lova ṭha en mai mai kha chuan sorkar hna kalhmang emaw, inawpna kalhmang emaw an hre lo hle a nih loh vek chuan, Mizoram hmangaihna tak tak an nei lo angah ka ngai.

‘Mahse ZPM sorkar a lo pian veleh chuan ram hruaituten pisa an han luah fel zet zawt tih chuan aikal lak phal lohna thu an han ti chhuak a. Aikal chu awlsam angreng zetin a lo tawp ta a. Sorkar inchhawk pahnihten aikal lak tihtawp kha thil hlauhawm, inthlana tlin loh phahna tur ang hrima an tih duh loh kha a lo hlauhawm miah lo va. Mi tlem te chuan an hna chu an chawlhsan nual awm e. Tun hma sorkar ang emaw tia sorkar thupek chu zawm loh theih emaw ti mi ṭhenkhat, mi sawmhnih sawmthum vel lek chu hrem ngai an awm a. Mizoram sorkar hnathawhna kawnga thil zahthlak bawk si, ṭha bawk si lo, MNF leh Congress sorkar inchhawkin kum eng emaw zat a lo kalpui tawh chu ZPM sorkar chuan kum 2023 inthlana rorelna a lo chan ve hnu khan a tawp ta a ni.

‘He aikal lak ZPM-in a titawp hi thil lian tham leh ropui tak mai a ni a. Sorkar hnaah hian thil pawimawh ber pakhat chu sorkar chunga rinawmna leh mimal rinawmna (integrity) vawn hi a ni. Pawisa chungchanga rinawm lohna phei hi chu a ngaihdam dan leh a ngaihthiam theihna dan hi a vang hle. Pawisa chungchang chauh ni lovin sorkar hnathawk chu ṭhahnemngaia thawk tur, inpekna nena thawk tur, rinawmna nena thawk tur an nih laia dan lova aikal lak kha a rapthlak ti hial pawhin sawi ila a sual lo vang. Kha thil an tihtawp avang ringawt pawh khan ZPM kha Mizorama rinawmna tuh kawngah sulsutu a ni tih hial tlak a ni a. Khatiang thil thleng lai kan han hmu leh kan han hria kha chu kan vannei teh sin,’ tiin i sawi thei ang.