THING KIH THU

Tunlaiin Assam Rifles ram chhuahsan ram cheibawlna tura thing kih leh kih loh chungchangah thu leh hla a awm nual a. Centre for Environment & Social Justice chuan Assam Rifles ram chhuahsana thing awm kih an remti lovin, ‘Heng thing in kih dawn ai chuan keimahni hi min kit hmasa rawh u,’ an ti ni awm tak a ni.

Kum 1973 khan Uttar Pradesh-a Reni khuaah sorkarin thingtum zuartute chu ngawa thing kih phalna a pe a. Mahse khaw mite chuan chu'ng ngaw chu an ṭhiah darh vek mai chuan an châk lakna a bo ang a, thingtuah tur an nei lo vang a, chu chauh ni lovin ngaw aṭanga hnephnawl an lak ṭhinte chu a riral vek ang a, an tui tlante kang zovin an khaw boruak pawhin a chhiat phah ang tih an hlau va. Ngaw ṭhiah chu an phal lo va, nuho chuan thing chu kuahin, ‘Keini min tihlum hmasa lo chuan thing hi in kit thei lo vang,’ an ti ta tlat a. Chu thing leh mau humhalhna thawnthu (Chipko Movement) chuan khawvel a deng chhuak a. Nasa taka hmeichheho inrawlhna a nih vang leh chuti khawpa dodalna an lantir avang chuan vawiin thlengin kan la inhlan chhawng ta a nih hi. Kum 1980 chhovah phei chuan India sorkar laipui chuan ramngaw venhimna dan khauh zawk a duang chhuak ta hial a nih kha.

Tlem lai khan Lailak khaw chung lawka Chalfilh tlang chhipa 3-Star Hotel siam tumin sorkarin hma a la a. Khanpui aṭangin Chalfilh tlangchhip panna tur kawngpui a sial a, tlang chhipah chuan 3-Star Hotel siam tumin a bei a. Mahse Green Tribunal lamah phalna an lo la lo va, Green Tribunal chuan a lo phal awzawng lo mai a. Hotel siam tumtu sorkar tlak hnu thlengin thubuai a awm a. An in sak tawhsa zawng zawng pawh ṭhiat darh leh vek a, pu bo vek turin Green Tribunal chuan thu a rawn pe a. Vawiin thlengin he thu hi a la thi fel chiah lovin ka hria, ka hre dik emaw. Khatia kawng an sial vang leh ngaw an ṭhiah chereu avang khan a bul vel khuaten Chalfilh pang ramngawa thlai hnephnawl leh hruizik an kheh ṭhin, kha leh chena an inhnangfaknate chu a rèm zo ta a, a uiawm hle.

Sorkar hmasa lamah khan kan Tourism Department hian in nalh ve deuh tak sak hi Tourism tihchangtlunna tur niin an hre tlat ṭhin a. Kan ram ngaw leh kan leilung danglam bik leh sik leh sa te, kan hnam ziate chu zuar lovin chawlhbuk nuam deuh kha zawrh kan tum a. Kan chawlhbuk nalh ve deuh nia kan hriatte lah chu manganthlak khawpin a ‘quality’ lamah a chau leh lawi si a. Kan tourism hriat dan khan mang a ti ang hle a ni.

He Chalfilh 3-Star Hotel chungchang te, Chipko Movement te, Mizoramin tun hma lama Tourism kan hriat dante hi sawi thui a chakawm. Hengte hi leilung kut chhuak pawimawhzia chungchang a tih theih a. Mahse kan Aizawl khawpui lailia Assam Rifles ram luah chhunga kawng sialte nen hi chuan a inang lo tih hriat a ṭha. Sumdawnna atana miin ngaw an ṭhiah te, tlang chhip fianrial taka 3-Star Hotel din duhna te, chawlhbuk ṭha ve deuh nia keini hriat ang sak avanga zinvak mite hip tumna rilru te leh, kan Aizawl khawpui lirthei tawt lutuk tihziaawmna tura ruahmannate hi chu khaikhin chi ni chiahin a lang lo. Assam Rifles ram chhung cheibawlna hi chu Aizawl khawpuia cheng mai ni lo, Mizoram mipuiin kan mamawh Aizawl khawpuia lirthei inhnawh tawt lutuk tur tihziaawmna tur a ni a. Thil dang nen khaikhin a remchang chiah lo.

Thil reng reng chu a pawimawh dan indawt ngaihtuah a ngai fo ṭhin a. Aizawl khawpuiin kawng sial belh kan mamawhzia te, hawi thawvenna hmun kan mamawhziate leh chumi lama kan rilṭamziate ngaihtuahin Assam Rifles ram chhuahsana thing te hi kan ui teh nain ui em em chunga kih hi a ṭulin a hriat tlat a ni.

Eng emaw lai, kum 30 kalta vel aṭang khan thing leh mau leh nungcha, a sap ṭawnga ‘environment’ kan tih te hi ka rilruin a vei ve ta riau va. Tet laia sava kan lo veh chiam chiam te kha tun hnu hian ka pawiti leh hnuhnawhin ka inthiam lo leh hnuhnawh lek lek a. Tun hnu hi chuan Mizoram chhung khawiah pawh kal ila, thingtuai han sah mai te, mau han lak mai te hi ka inthlahrung ta deuh tlat a. Ṭul lovah chuan thing leh mau hi kut hlei thiltih a kih emaw, sah mai mai emaw hi ka duh ta lo va. Khaw chhung thenfai nikhua pawhin kopang hnim hring thleng hian a ṭul lo chin chu pawngpaw thenfai ngawt ka duh ta chiah lo. Chu chauh ni lovin Chite lui te, Tuikual lui te, Vailui te ka’n ngaihtuah a, a tui chîm chin thleng thlenga mimalin an ram anga an cheibawl emaw, mimal ram atana kan lo pe emaw pawh hi thil veiawm tak ni tain ka hria. Kan luidung zawhna khawp vaukam pawh mipuiin kan chang ta lo titih ni maiin ka hria a. Heng zawng zawng siamṭhat leh vekte hi thil ṭul tak niin ka hria. Chuti khawp chuan keima tawkah ‘environment’ hi ka vei vein ka tuipui ve ta a. Ramvachal thawnthute hi ngaihnawm ti viau mah ila ramsa, keini aia a let tam taka hnuaihnung zawk leh hriamhrei dang chher belh ve thei lo beihna thawnthu ka ngaihthlak hian, ka rilru kil khatah hian eng emaw hi a awm ta deuh tlat bawk. Sangha hrai leh bomb te phei hi chu thil zahthlak leh rilru retheihna nasa tak niin ka hria a. Sangha hrai duhtute hi chuan mi dang chan ve tur hi engti zawng mahin an ngaihtuah pha lo va, an duhamna rilru hi a zahpuiawm ka ti. Mahni tawkah chuti khawp chuan rilru pu mah ila kan Aizawl khawpui dinhmun en hian, Assam Rifles chhuahsan rama thingte hi ui ngawt theih niin ka hre lo.

Assam Rifles-in an luah ṭhin ram cheibawl chungchang hi ka ngaihtuah ve nain ka ngaihtuah thiam lo hle ang tih ka ring a. Khawi khawiah emaw duhdan hrang hrang an tarlan te ka lo hmu a, a hman ṭangkai dan ngaihtuahtu tur tan a luhaithlak turzia ka ngaihtuah a, a rel ve pha lo china ka awmte hi ka’n lawm ringawt a. Mithiam leh a ngaihtuahtu turten an rel ang ang hi lawm taka pawmtu nih hi thil hahdamthlak takah ka lo ngai a. A chhan pawh a ngaihtuahtute hian ngun takin thil an ngaihtuah ang a, kil tin aṭanga thil thlirin thutlukna an siam ngei ka ring tlat a. Kan duh dante hi a inpersan a, ṭhenkhatin thing an atchilh a, ‘Pakhat mah kih loh tur,’ an ti a. Ṭhenkhatin intawllenna lam an atchilh a, nuam ve deuh leh changkang ve deuh anga kan lan theihna lam an tuipui ber a. Ṭhenkhatin damdawi-In dah nan an it em em a. A ṭhenin Police Station dah an duh a. Kan sorkar liam ta kha chuan tu hming chawi emawa eng emaw dah ngei an duh dawnin a lang tih pawh a hriat theih. Eng pawh ni se, kan duh dan hi a inang lo em em tih a lang. Chutih laiin helai hmun lo hi chu mipui tana ṭangkai zawnga hman tura duhthu sam theihna hmun kan nei tawh si lo va, eng emaw chen kan han buai ve deuh te pawh hi thil pangngai tak a ni a tih theih hial zawk. Kan buaina ber tura ka lo rin chu Mandir leh Quarter Guard hi a ni a. Mahse kan rin loh lam daih thil a lo thleng ta a ni ber mai.

Kan Aizawl khawpui dinhmun han ngaihtuah hian tuna kan mithiamte ruahmanna hi kal tlang ta se, thing kan kih avanga kan chhiatpuina aiin kan ṭhatpuina tur a tam zawk dawnte pawhin a lang thei. Kan ngaihtuahnaa thil lian tak awm lo thei ta lo chu kan lirthei kal dan hi a ni a. Helai rama thing eng emaw zat kit a, kawng kan sial a, he hmun hi kan cheibawl chuan kan Aizawl khawpui lirthei chet vel dan hi eng emaw chenah a ziaawm ve dawnin kan ring lo thei lo va. Dik tak phei chuan Assam Rifles chhuah hlan kan nghahhlelh em em nachhan pawh kan mamawh dung zuia helai hmun cheibawl theih kan inbeisei vang a ni pakhat.

Tuna an ruahman anga kawng hi Saron veng kawng kawi aṭanga Dak Inpui bula a lo chhuak a nih phei chuan a thawventhlak hawk turah ka lo ngai a, ka lo nghakhlel hle a. Kan kawngpui a zauh hunte pawh ka nghakhlel a, a chhunga mithiamte ngaihtuahnaa thil awm tur an han sawi te pawh a nghahhlelhawmin ka hria. Ruahman dan angah chuan helai an cheibawl zawh hnu hian he ram chhung hmun zaa sawmruk hi ngaw hmun a la ni tho dawn tih an han sawi phei chuan a lawmawm a. Thing awmsa te hi chu kan lo kit a nih pawhin kawngpui kan sial hnuah a phun belh leh dan te a la awm ngeiin a rinawm a. Hetia buai teh chuk lo hian sorkar leh Committee ruahmanna hi pawm phawt ila a ṭha hlein a rinawm. Ruahmanna tikhaihlak zawng ni lo, ruahmanna awmsa baka helai ram mawina tur leh thing phun belh dan turte ngaihtuahho ta zawk ila a ṭha hlein ka ring.

Eng emaw zawnga ngaihtuah chuan Aizawl khawpui heti khawpa a tawt a, a thawpik tawh laia kan thawven vena tur aia thingkung lo ui viau mai hi a kawngkal lo thei viau. Kan khawpui hi ruahman sa, chumi ang zela ṭhang chu a ni ve lo va, mi tihdan leh awm dan kan hriat zawng zawng hi zawm theih loh chin a awm tih hriat a ṭha hlein a lang. CESJ lam te pawhin kan mamawhna hi thlir ve se a duhawm hle. Eng thil pawh hi a lutuk a awm ve thei a, kan phak loh luattuk thil ṭha duh pawh hi buaithlak ve tak a ni thei. Duhthusam chuan kan hruaitu kal hmasa chhuanchhawng te khan helai ram ni kher lo, veng tinah kawng zingzum laite hi chu vantlang tan lo zuah hram hram hlawm se, chungah chuan thingte phun ve ila ti tein duhthu kan sam a. Mahse kan tlin tawk chu in sakna tham loh ngawih ngawiha lang pawh mimal hnena LSC siamsak theitu nia inhria ram hruaitu thlan chhuahte a ni lek si. Keini hriat ve phakah ngawt pawh in sak lohna tur ngawih ngawih hmun zim lutuka in sak phalna dil chhuak thei an tam ta viau. Chutih laia mithiam leh mi chinchang hriaten Aizawl khawpui tana ṭha zawk ngei tura an ngaih ruahmanna hi chu pawm thiam ve mai hi a ṭhain a lang.

Hawh u, thing awmsa kih duh loh vanga ruahmanna lian pui mai tihhlawhchham ai chuan ruahmanna awmsa anga kal a, thing phun belh dan i ngaihtuah zawk ang u. Kan sorkar pawhin a hmalakna hi chawlhsan teh suh se.