SAWHTHING


Thuhma : Mi hlawhtling ve angreng tak pakhat chuan, “Thlai china hlawhtlin tak tak duh chuan Mizoram sorkarin chin tur a tih loh apiang hi ching ila a ṭha,” a ti a. He thu hian kan sorkar kal tawh te leh kuthnathawktute inkar thui tak a hril a tih theih. Sorkar sihhmuhin Cardamom, Tung, Jatropha, Thelret, Oil Palm, Sapthei, Dragon Fruit, Mau, (thil dang pawh a la awm maithei) te kan ching a. Heng zingah hian Sapthei, Dragon Fruit leh Mau te hi sorkarin a chingtute a ṭanpui nasa zualin a lang a. (Mau chingtute phei chu an thlawh fai man thla khatah cheng sang li dawng tura sawi an ni.) Sorkar Department-in thlai chingtu hrang hrang te eng hamṭhatna nge a pek tih kan hre vek lo. Chutih laiin sorkarin chin tura tih tam ber hi chu mipuiin kan ngaisang zui lo viau a, Tung lek phei chu ‘Thinganchhedawng,’ ti hiala vuah tawk an awm a. Jatropha pawh kan hlawhtlinpui lo nasa hle bawk. Sawhthing hi mipui chin nasat ber zinga mi, sorkarin a ṭanpui lem loh tak thlai a ni a tih theih.

Sawhthing ngau ngau hi : Kum 35 kalta, 1990 vel aṭang khan Mizoram hian sawhthing a buaipui a. Hralhna hmuh ṭhat chuan a hlawma pawisa hmuh theihna remchang ber, hralh fuh avanga mi eng emaw zatin an din chhuahpui a ni. Tih fuh loh kum chuan a tâm vek a, chawh tur awm lovin a riral a. Tâm lo mah se tih fuh loh kum chuan thar loh aiin a hlawk lo thei! A chhan pawh sawhthing chu kg khat cheng thumtein an dawn a. Miin ni khatah quintal khat cho chhuak se, a pawisa hmuh theih chu Rs. 300/- a ni a. Tualchhungah hlawhfa rate cheng 400 a nih si chuan inhlawhfak aiin mahni sawhthing ngei chotu chu cheng zain a hlawk lo zawk a. Kum tluana a thlawh faina man te, a chi man senso te, a linna tha leh phurh chhuaha a khungna buara ip nen, hloh hlir hloh hlirin a khawsa thei. Tih fuh erawh chuan kum khatah nuai sawmhnih aia tam daih pawh an lei chhuak thung a. Kum tam tak ei khawp bakah in sakna turte a la daih thei a.

Rate awm lo sawhthing : Tifuh tawk an awm reng a, vanduai tawk an awm reng a. Mizoram kuthnathawktuin sawhthing hi a buaipui a, a hlawkpui a, a chhiatpui a, a lungawi loh phah a. Thlai pakhatah chuan sawhthing hi kan buaipui ber leh kan hlawkpui ber leh kan lung tiawi lotu ber a ni. Tifuh chhungkua chu ṭhenawmte hmuh lai rengin an ding chhuak hluai mai a. A kum lehah a leitu vai an lo kal a, ‘Cheng sawm lo chuan ka duh lo,’ an han ti mauh mai a. An hralh dawn leh an ui si, an hralh loh dawn leh a chhe mai dawn si, awm ngaihna hre lovin tu pa ramhuai hmu emaw ang maiin an awm ta mai mai ṭhin a. An mangan changa sorkar an han nawr nat deuhin, “Ching rawh u, pawh kan ti lo (Congress),” an tih khum thul, a chang leh, “In kawtkaiah cheng sawmin kan rawn lei vek ang (MNF)” an han ti a, an lei leh chuang hlei lo va. A chang leh a chingtute mangangin chemtum nen kawngte an han zawh hluai bawk a.

Pu Lalduhoma leh sawhthing : Heng harsatna aṭanga kut hnathawktute chhanchhuak a, sawhthingin hralhna tur rate bithliahsa a neihna tur hian kan Chief Minister hrawn lai mek, Pu Lalduhoma hi kum 20 kal ta vel aṭang khan a theih anga ringin a au va. ‘Kan thlaite hi kuthnathawktute hian a rate hresain ching rawh se,’ a ti a. Chutianga ti tur chuan sorkarin Budget-ah pawisa a dah a ngai a. Mahse kum 37 chhung khan vawi khat mah thlai thar leina tur pawisa, Budget-ah dah a ni lo va. A theih loh titute nen an inhnial bur bur a. A dah theih titu Pu Lalduhoma chuan, “Engah nge a theih loh vang? D A H a ni mai alawm,” tiin Assembly House chhunga ṭawngkam hmingthang ber pawl a chhak chhuak ta hial a. Kum 2023-a Pu Lalduhoma kaihhruai ZPM sorkar lo ding chuan sawhthing leina tur pawisa chu Budget-ah dah tain, kut hnathawktute chhiat hauh lohna tur kg khatah Rs. 50/- in Mizoram sorkar chuan a lei ta a. Dik tak chuan sawhthing hi kg-ah Rs. 25/-a kuthnathawktute'n an hralh theih phawt chuan an tan a hlawk pha a. Rs. 50/-a an hralh phei chuan an hlawk lehzual a ni.

A nawlpuia mipuite hamṭhatna : India ramah mipuite pawisa lakluh te, dinhmun insiam ṭhatna tur kawngte sial a lo ni tawh ṭhin a. 1960 chho khan Green Revolution chuan India ram buh leh bal thar chhuah a lo tipung tawh a. (Vanneihthlak takin hemi thlentirtu bera ngaih Dr Swaminathan kha 1996 vel ni tain ka hria, Five Star hotel-a Anganwadi Worker te ka kalpuina lamah a takin ka zu hmu vein a thusawi te ka ngaithla ve hlauh a.) Kum 1991 vela Manmohan Singh-a hmalakna avangin Punjab a industry tenau te chuan khaw eng an lo hmuh phah tawh a. Kum sawm (2004-2014) chhung Deputy Chairman, Planning Commission hna thawktu Montek Singh Ahluwalia avangin Punjab rama thlai tharte chu hlawk zawkin an sawngbawl theih phah a. Mi ṭhahnemngai leh a ngaihna hriate avangin India ram state tam tak, Maharashtra (Sharad Pawar), Gujarat (Narendra Modi), Punjab (Gursharan Singh Kainth leh S.S.Johl), Tamil Nadu (C.Subramaniam), Karnataka (N.R.Narayanba Murthy), Bihar (Nitish Kumar), Kerala (E.Sreedharan), Telengana (N.Chandrababu Naidu) chuan an lo changkan phah tawh a. Ram hruaitu ṭhate hi hlu tak an ni. Kan kuthnathawktu nawlpuiin an chin tam ber sawhthing lei hian Mizoram chu bung tharah kaipui tehmeuh mah se, India ram state dangte leh a chunga tarlan tak hruaitute'n hmasawnna rahbi an tukte chu kan sawhthing lei hian a la el pha kher lo vang, mahse kan hmuh phak chinah chuan he sawhthing hi Mizoram kuthnathawktute hnena malsawmna thlentu lian ber a la ni a. He sawhthing lei policy nei a, tihlawhtlingtu nih hi hetia a hlawhtlin tâkah hi chuan kha leh chen Mizoram budget-a dah lotute tan chuan inchhir rum rum pawh a awl thei hial awm e — a lo theih nasa mai si a.

Sawhthing Policy vs Sem Policy : Keini Mizoram State-ah chuan kan sorkar hrawn tawhte’n mipui nawlpui tana hmasawnna rahbi an tuk reng rengin, ram changkang tih ngai hauh loh danin a pawisa fai sem zawngin ruahmanna an siam a. LUP, NLUP, MIP leh SEDP kan tihte chu a pawisa faiin hma a hruai tlat a. Chutah hmasawnna sum ruahman dawng tur hian Party mi nihnain kori a tu tlat ṭhin bawk a. Chutiang kalphung chu a hlawhtling thei lo vang tih ringtute tan chuan kan lo hlawhchham ṭhin kha a mak lo va, a thinrimthlak zawk. He sawhthing ‘policy’ erawh hi chu sumin hma a hruai lo va, Party a nihnain kori a tu lo va, thawhrim erawh a ngai mai a ni. Mipui hamṭhatna tur ni tho siin a hma zawnga sorkarna lo chelhtu Party pahnihte kalphung leh sawhthing lei kalphung hi chu chhim leh hmar tlukin a danglam a tih theih ang. ZPM sorkar chauh hian kuthnathawktu nawlpui tan vanneihna leh malsawmna a la thlen rih. (Red Oil Palm, Rubber leh thil dang hi hlawkpui an awm, mahse kuthnathawktu tam ber a tuam lo deuh).

Sawhthing vs Mau : MNF Party hian Mau hmanga Mizoram intodelhtir min tum a tih theih a. Mau ‘sermon’ kha a hlimpui tawk tan chuan ngaihnawm tak a ni. Mahse mau chi leina aṭangin rinhlelh a kai a. A chi sem danin duhthu a sam lo va. Sawngbawl ngei ngei ngai tur mau hman ṭangkaina tur industry lama inbuatsaihna engmah a awm leh bawk lo va. Sorkar pawisa khati zat senna Brandisii leh Latiflorus mau chi zozai kha khawiah tak awm ta maw. Ṭum khat chu thei sawrna hmun, Chhingchhip bula MIFCo khawl bunnaah khian ka tek lut a. An khawl lianpui kha a lo ding tawl reng mai a. A chhan ka’n zawh vel chuan an thei sawrsa saidawium chhinna tur saidawium chhîn (pakhat cheng hnih/thum man vel tur) kha Aizawl aṭangin a thawktute'n Chhingchhipah an lo chah thleng zo lo va. An hna an lo chawl ringawt a. Saidawium chhinna cheng 3/- man vel neih loh vangin kan khawl cheng maktaduai man leh hnathawktu leh thei an lei ṭhin kha an chawl vek a. Hemi han ngaihtuah hian mau chi lei nghek a, a sawngbawlna tur khawl ngaihtuah leh si loh nen han ngaihtuah zawmin mau kan lo sep rawtui kha a mak lo tulh tulh.

Lawmna thlentu sawhthing : NLUP te, SEDP te pawh a ziak lamah chuan ruahmanna ṭha tak a ni ngei ang. Mahse, a hmang ṭangkaitu tur thlan aṭangin hleih neihnain bul kan ṭan a, Party ta bil angin kan sawngbawl zui a. Sawhthing erawh chu Party sawi lovin a pu thleng hmasa sa ta lei mai a ni a. Pathianin mal a sawmte pawh a tih theih ang chu. (Kuminah phei chuan sorkar tel ve ngai lovin hmun tam takah sawhthing an hralh) Hmasawnna pawisa dawng turah thawhrim dan en lovin Party mi nihnain kan teh a. Thawhrimnaah hian ei tur awm lovin Party mi nihnaah chauh din chhuahna awm anga ngai turin kan inzirtir ti hial pawh ni ila a mak lo vang. Mahse, hmasawnna ruahmanna kawnga Party thliar ve lotu ZPM sorkar laia ding chhuak hi NLUP dawng tawh zawng zawng leh SEDP dawng tawh zawng zawng aiin an tam zawk ngeiin a rinawm. Mihring lawm nachang hre pangngai, Pu Lalduhoma hnena, “Ka pu, i sawhthing policy avang khan hei; he in hi kan din ve thei a, kan fanu khan a zirna a zawh theih phah a, ka natna inenkawlna tur kha ka nei ve ta a, ka tuikhuah ka enkawl theih phah a, ka nu leh pa hi rilru hahdamin an awm ve thei a, duhthusamin ka nu leh pa lung kan phun ve thei a... adt adt,” titu tur hi Party hrang hrang mi leh sa zingah eng zah tak awm maw?

Sawhthing ram tiam : He sawhthing pulung kan hralh mek hi kan tawpna ni lo se. Hetia sorkar inrawlh uaih uaih ngai lo hian mi hmangchang hria leh thawk tak tak peih kai chhuak se, nakkum leh a hnu zelah sawhthing hi kan sawngbawl ang a, chu chuan khawl siamtu tan hna a siam ang a, a zuartu sumdawngte ber kuhva fun tiata zuartu aṭanga a metric tonne sang bia zuar theite tan hna thar a siam ang a, sawhthing herna khawla thawk tur hlawhfa tam tak a mamawh ang a, sawhthing chin dan ṭha zawk ngaihtuah thiamte tan chona a thlen ang a, lei ṭha zuartu thlengin a ko chhuak ang a, India ram pawn thlengin kan sawhthing hian sumdawnna hmun a luah ve thei ang. Chu chauh ni lovin sawhthing lei ṭhin vai te hian, “Khawngaih takin in sawhthing hi kumin chu in chawh chhuah ang ang min leitir hram teh u,” an tih ngawih ngawih hunte pawh a la thleng mahna.

Heng zawng zawng hring chhuak tur hian dikna te leh rinawmna, huaisenna kan hlan erawh a lo ngai ni ngeiin a lang a. Dikna leh rinawmna lo lan hma; kum kha leh chenah khan kan sawhthing hi kan lo vahvaihpui tawh a. Tunah chuan inngaitlawm a ṭawngṭaiin Lalpa kan zawng a, Ani’n van aṭangin min lo ngaithla a, kan sualte ngaidamin kan ram a tidam leh dawn ta em maw ni le?