Guest writer
PL Liandinga
AW KA RAM, MIZORAM!
Independence kha lo sual chhuak hlauh ila chu kan Independent theihna tura sualtu MNF sipai zawng zawng chuan zalenna atana beitu chhinchhiahna pangparṭhi kan awrhtir chu hlip mah se, an dam chhungin chu pangparthi chu an thinlungin a awrh reng tawh ang. Vanduaithlak takin zalenna kha kan sual chhuak ta lo hlauh a, hlawhtlinna pangparṭhi awrhtir an remchang ta lo mai a ni. Chuti chung pawhin Independent sual ngeia inhre chunga nunna chân huama beitu sipai rinawm, vawiin thlenga la rinawmte chu chawimawina pangparṭhi kan awrhtir loh pawhin zahna lantir tal an phu a ni. Ram tana chhiah ve ngei nia inhre chunga an nunna chhiahtute kha martar dik tak an ni a, ngaih hlut loh theih an ni lo va, ngaihsân tur an ni. Ram hmangaihna hi mihring pianze pakhat a ni a, ram tana inpe dik takte hi ngaihsan loh theih an ni lo.
Gandhia hnungzuitute khan India ram danglam lai hmuh ṭumin vuak an tuar a, kein kawng thui tak tak an zawh a, lung-Inah an tang a, kawng hrang hrangin an tuar a. India ramin zalenna a hmuh hnu chuan an tan chuan India ram khawilai pawh hi an ram, an ta, an sual chhuah a ni bik hliah hliah ngei ang. Kejriwal-a lo chawr chhuah laia a hnung zuitute chuan Delhi khawpui danglam lai an hmuin an dam chhungin an theihnghilh tawh lo vang. Nelson Mandela chibai pha te chuan chi inthliarna lak ata Africa danglam lai an hmu a nih kha. Manik Sarkar-a ṭhuihruaite pawhin Tripura siam danglama a awm lai an hmuin zanah pawh tui takin an muhil ṭhin ang a, Nitish Kumar-a'n Bihar-a danglamna a thlentir laia lo phurpui vetute chuan an dam chhung zawngin Bihar danglam lai an hmuh kha an hrereng tawh ang.
Kan hmuh leh kan hriat turah hian hnamin duh kan thlang thei a, hnam tinin kan thlang mek zel bawk. Mizoram siamṭhata a awm lai hmel hi mi tinin hmuh kan châk a. Hmu châk ve lo ni awm taka kan ngaih mi ṭhenkhat hi chu inthlan dawna thusawitute thusawi avanga beiseina thar nei a, thil danglam a thlen lo beisei fo tawh ṭhin, mahse an beiseina a hlawhchham zin luat avanga chawlawl tak vang chauha mahni tum tawk tawk Vanzemah ti ta mai te an ni. An sual vang a ni lo va, thil an hriat loh vang a ni tak tak lo va, an beiseina a hlawhchham zin tawh luat vang mai zawk a ni. An thinlung chhungril chuan Mizoram hi a hmangaih reng a, he Mizoram hi ram nuam ni se an duh vek — ram dang nei chuang miau hek lo i le. Beidawnna lak ata chu'ng mite chhanchhuak tur chuan beiseina meichher kan chhit alh reng a ngai. Tunah hian mi tlem té chu beidawnna khur aṭangin beiseina kawl eng hmu nia inhriain an rawn dak chhuak ta dek dek a ni law maw ni tih tur a ni. Kan sorkar hrawn lai mek hi a ṭan khauh tlat a ngai a, eiru lo tura an intiamna kha an vawn reng a va ngai em!
Hnam thu awih, India rama helna avanga inremna hlawhtling ber ziaktu Mizo kan ni a. Covid hripui len lai pawha khawtlang chhan nana ramhnuaia riak chhuak meuhva covid do peih khawpa inpe thei neitu hnam kan ni a. Eng vangin nge India rama State nuam ber kan din theih loh tehlul ang? Mi zawng zawng huaptu pawl YMA, mimal hlawkna beisei hauh lova khawtlang leh ram tana rawngbawl chu nunphunga neih tlat awmna ram kan ni a. Mihring nuai sawm lek zingah eng lai pawhin ṭhalai member, mi dang tana inpek thupuia neihtu nuai thum (tunah phei chuan chu aia tam) nei thei hnam kan ni a. Hnam dangte tih theih loh hi kan ti thei tur a ni a, kan ti mek zel a nih hi. India rama nghah loh dawr nei thei khawpa hnam danglam kan ni a, eng vangin nge hnam rinawm kan nihna hi kan puan chhuah zui zel theih loh ang? Thupek vang ni lo, kan hawihhawmnain a hrin chhuah ve ringawt nungchang, motor horn hmeh vak vak loh avanga ram puma thang chhuak khawpa hnam hmingṭha kan ni mek a. Kan hawihhawmna nunphung awmsa hi thlauhthla lo zeuh ila, hnam hawihhawm kan ni chhunzawm zel a ni mai. Tlawmngaihna leh aia upa zahna vawngtu hnam, chu thuthlung ropui vuantu hnam anga kan inngaih tlat chhung chuan chutiang nei ve lo hnam dang ai chuan kan chungnung ngei ang. Hnam huaisen anga inhre tlat Mizo, vawiinah chak lo zawk angin lang mah ila thinlung tlawm ve chuang hauh lo kan ni a. Pi leh pu aṭanga huaisen inzirtir, Khuangchera leh Chawngbawla te neitu hnam, Tawkthiala te leh Zampuimanga te thawnthu inhlanchhawngtu hnam kan ni a, dawihzep hi kan inhmeh ve thei lo. Thingfaka kawngka dova feh ṭhin hnam, rukruk ching hnar hleh culture nei kan nih avangin hlemhletna nen hian kan inhmu rem thei lo. Vawiinah mi hlemhle leh zaktheilo tlem té langsar tak tak si awm mah se, heng mite number hian Mizo 0.5 percent pawh an luah lo vang. Kan nihphung dik tak, khawvelin mak tia a sawi tur hi kan kawlsa reng a, a hliahtu hi chhe té chauh a ni.
Inngaitlawma kan ṭawngtṭai a, Lalpa kan zawn ngat chuan kan ram a tidam dawn tih hi kan ring lo thiang lo va. Kan finna leh thiamna te, kan chaknate min tihhlawhtlinpui turin kan biak Pathian khian ṭanrualpuiah min nghak reng a ni. Laloo Prasad-a ten lalna an chan zawha an sulhnu pawr chingfel tura Nitish Kumar-a hnathawh hmabak leh, hmasawnna tura kan hmabak khaikhin chuan kan hmabak hi chu inngaizawng leh inngaizawngsa sawi rem tura palai hnathawh ang leka awlsam a ni thei. Vun rawng inthliarna dova Nelson Mandela tan chen kum 27 te han ngaihtuah chuan, kan din chhuahna thu thehdarh tur hi chu a hun laia lei ṭha hmuna hlobet chi theh tluk chauhva ṭiak awlsam a ni ang. Mipui hian mipui tana thawktu ram hruaitu dik tak hmel hi kum nga chhung kan hai dawn lo va, chutiang hai tur khawpin Mizo, ziak leh chhiar thiam lama India rama hmun chungnung luahtu hnam hi kan mawl lo. Kum sawm chhung na nâ na chu tu pawh, tih tak taknaa mipui rawngbawltu, eirukna tel lova ram hruaitu hmel kan hmuh phawt chuan kan thlauhthla hauh lo vang. Ram hmangaihtu dik leh rinawmin kum sawm chhung min han hruai se, kan ram zim té hi a dam ngei ang.
Tun hnaiah thil danglam hmel tlem té chu kan hmu a ni lo'm ni? Kum 30 kalta chhung zawnga theih loh anga kan hotute'n an lo sawi ṭhin, thlai thar leina kha Budget-ah a lo D A H theih ngei tih kan hmu tawh a, kan hmuh nawn leh mek hi. Sapram Healthcare system, thawnthu hriata kan hriat ṭhin kha kan ramah kan hmang ve ta a. Aizawl khawpui veng zawng zawng kawng siamṭhata a awm leh a awm lai mek hmel te pawh beiseina bo tawh tam takin kan hmuh tak hi. Hnaruak awm apianga sawipuitu tur zawnga chhungkhat leh pawlpui dap a vak huai huai ṭhin Mizo khan, insawipui ngai hauh lovin police-ah te pawh a ṭan theih ta tih kan mitin kan hmu a. Kan tu leh fate hnena thawnthu ngaihnawm sawi tur tlem té chu kan nei ta. Sorkar Department hrang hrangah hna lakna result a chhuah pawhin thiam si, tling si, lak zinga tel ve thei si lote ṭap hmel hmuh tur a váng ta. Sawipui theitu leh duhsak uchuak theitu nei ve lova inngaih vanga hna dil ngam lo te pawhin an dil ngam ta nual a ni lo’m ni? Ramri dep check gate-a duty thei nih pawh kan police ten an inchuh tawh loh hi le. Sorkar hna thawk, service seniority chhawm reng chunga dawr nghak ta daihte pawh tu nge hriat i neih tawh? Aikal tihtawpte chu thil theih lohva ngaitu sorkar officer zahawm hmel pui pui leh thil hriat hmel tak tak ṭhenkhat pawhin, an pension hma ngeiin aikal tihtawp thawnthu ziaha a awm lai an hmuh tâk hi. Kan kudam bûkna lian pawh chhe lovin a lo awm thei reng mai tih kan hmuh hi. Chunglam duhdan anga kan kal zel chuan kan damlai ngei hian state danga mite hian kan Mizoram danglamna thawnthu hi min sawisak ve tawh ang a, kan Minister ṭhenkhat chanchin hi Ph.D degree la turin an la rawn zir ang. Chutih hunah chuan eng ang Pathian fakau nge kan biak tih an hre châk tawh ang a, missionary nuai khat mah tir chhuak lo mah ila kan nunin chanchinṭha chu awm hmun aṭangin a pu darh tawh ang.
Eirukna laka fihlim si lova martar ruhro zawn kual a; ram hmangaih anga lan tum hi Gen Z te hian an lem thiam lo va. Rinawmna leh dikna tel lova ram rawngbawltu anga lan tum hi Mizo te aia lehkhathiam tlemna hmun, englo ruam leh englo tlangdunga tih chi deuh a ni. Kan pawisa, kan hlawh aṭanga kan dah, GP Fund ngei ngei pawh la chhuak tura khawiah emaw 6% pek a ngaih tlat pawha a titu hrem miah lo sorkar chuan Party Office-ah Pathian thu chang chhamin, a chhamtu kohhran upa pawh ni se anmahni khing leta an thusawite hnial chuang miah si lovin kan ei lo tih thu vote-in kan hrilh mai.
Suitcase pakhat chauh khai chhuaka Rashtrapati Bhavan chhuahsantu Abdul Kalam-a te, sari pahnih chauh neitu Mother Teresa te, C.E.M a nihna a tawp tak hnua chenna tur in leh lo a neih loh vanga mi tlawmngaite'n in an tuk chawpsak tak Pu HK Bawihchhuaka te ngaisangtu hnam tan, Bangla chhuahsan dawna sorkar bungraw khai chhuah chiam hi ngaihsan theih a ni lo va, a titute tan Politics-a hamṭhat reng chu he tlawmngaihna par vulna ramah hian harsa tak a ni tih a lan tawh hi.
Pawisa sawi chhuak thei nih aiin a awmsa hmang dik thiam nih a pawimawh a. Pawisa hman dik kawnga dawithiam nih dan awlsam ber chu eiruk loh hi a ni. Tun hma lama siam zawng zawng aia kan Aizawl khawpui kawng siam a ṭhat nachhan bul ber chu eiruk duh lo PWD Minister kan neih tak vang a ni tih hre turin zir sân a ngai lo. Chutiang bawkin dik taka police la turin thiamna hranpa ngai lovin rilru dik chauh a ngai. Kudam buhfai bukna tidik turin eiru lo ngam Minister neih a ngai a, inkhelh theihna khelmual nalh tak siam turin eiruk loh bawk a ngai. Eiruk duh tlat tawh chuan kohhran upa eng ang pawh ni ila sikul a sak ṭhat theih loh va, zun-In takngial pawh a siam nalh theih loh.
Eiruk duh lo sorkar kan neih phawt chuan he ka ram hi a ding chhuak ngei ang.