PIAN TAM KAN MAMAWH

Upain, ‘Chhiat azawngah chhangchhiat a nuam ber,’ an lo ti a. A ni tak a, chhiatna dang hi chu hlimna nen hian a inchawhpawlh duh lo viau mai a, chhangchhiat erawh hi chuan buaina leh lawmna leh hlimna hi a inchawhpawlh reng ṭhin. Chubakah naupang an han awm hi chuan beiseina hi khawiah emaw tak hian a awm ve ringawt ṭhin. Naupang tel hauh lova inchhung a’n felfai duak mai hi chuan hlim tur leh nuam ti tur chuan hrisel te hi a ngai zual bikin a lang. Heng hi chu mimal inchhung leh mimal thu-hla ni ta se.

Khawvelah hian tam hi a lo pawimawh khawp mai a. Kawng engkimah hian tam chuan buaina tam tak awm mah se tunlai khawvelah phei chuan a tam lam apiangin thuneihna te, lalna te leh rorelna te hi an chang mai ṭhin.

Kum 1980 bawrah khan India ramin tam luat a hlau va. Mi rethei leh harsa te kha a’n en a, an pung chak a, an dinhmun a hniam si a, dinhmun hniama dingte chuan dinhmun hniamsa fa an han nei a, rethei leh rethei, rilru hniam leh rilru hniam an han inhrawn kha chuan a pung chak chak an ni mai a. Mihring pun chhoh dan an han chhut a, India kha kan pung chak ta lutuk a, ram leilung leh hausaknain min daih lo thei tak tak maiin retheihnain a hnam pumpui kha min chim pil mai ang tih an hlau ta ni chek tur a ni, pian tlem dan ngaihtuahin Chhungkaw Tam Zawng Tur Ruahmanna (Family Planning) a ti ta vak a. Nupa reng rengin fa pahnih an neih chuan a tawk e tih thu inzirtirna kha sorkarin a kalpui chiam a. Inzirtir mai ni lovin nupa insiam duh (inrek ping duh) apiang kha lawmman te pein pun loh dan a ngaihtuah ta chiam a.

Sorkar laipuiin a tih tawh reng reng chu keini sorkar laipui chaw belpui zenpui takmeuh meuh kha chuan kan kalpui ve a. Nupa rek ping tam theite kha Daktor ṭha anga chhiar an ni ta hial awm e. Changkanna leh fa neih tlem kha thil inzawm tlatah a ngai a. Dik tak chuan keini pawhin khatih lai khan (sorkar hnathawk kan ni bawk a) chu'ng thu te chu kan lo tlangaupui ve a. Fa chawm theih tawk veh vawh neih kha changkannna niin kan hria a. Kan lehkhathiamte leh mi changkangte khan fa ngah loh kha changkan bul inṭanna angah an ngai fur mai. Sorkar laipui thiltih tam tak hi keini tan chuan a remchan ve loh hun a awm a. Mizo lek phei chuan pian pun englai pawhin kan mamawh a, India ram pumpui pun tamna avanga lo thlaphan ve kha Mizote tan a ṭul chiah lo. India ram laili-ah hmeichhe hnuaichhiahna a awm a, inneih nikhua pawhin hmeichhiain thuam tam tak an chhawm a ngai a. An duh ang tawk an chhawm loh chuan an mo te thlengin an tihlum a. Vawiin thlengin chu hmeichhe hnuaichhiahna chu a la awm a. Mo tihduhdahna pawh nikum lawk te khan India ram hmun sangsarih zetah a la awm a. Kawng engkimah India ram laili leh India ram hmun tam takah hmeichhe tihduhdahna te, en hniamna te leh hnuaichhiahna te a awm reng a. Hmanlai ai chuan tunah chuan a ziaawm ta viau. Mahse Mizoramah chuan tunah hian kan hmeichhiate hi mipa lamin kan pha ta lo viau ang pawhin a ngaih theih. Exam result bu han en ila, hmeichhiain hmun chungnung an luah tam zawk a, sorkar Office-ah an tam zawk a, bazar thil zawrhna hmunah nasa takin an tam zawk a, ram pawna kal chhuak zingah pawh hian hmeichhia an tam zawk fein a rinawm, chuvangin India ram laili tehna aṭanga kaihhruaina an rawn siam hi kan mamawh ve chiah lo. Heng thute hi kum 1980 bawr chhova Family Planning kan lo ti ve vak mai leh vawiina kan piang tlem ta hi a fuh lo thei tih sawifiah nana han sawi mai ka ni.

India mai ni lovin China te, England te, ram changkang dang tam takah pawh fa neih tlem kha khawvelin a intihhmuh a. Keini Mizoram emaw, India emaw bik kha he thilah hian kan kal uchuak bik lo. Mahse kum 2000 a lo her chhuak a, thil a danglam ta nual mai. Khawvel ram changkangte chuan thil awm dan an han en chiang a, tlêm chu boralna a ni thei tih an hmu chhuak ta tlat mai a. Hnam rethei kan riral ang bawkin hnam hausa, tlem si chu an riral thei hle a ni tih an hrechhuak ta a, tunah hian ram changkang eng emaw zat chu an mangang ta viau.

Pian tlem inzirtir ve lo langsar, Mosolman te chuan tunah hian an pian pundan an han chhut a, “Kum 2050 a lo thlen chuan khawvel hi Mosolman ten kan awp dawn chiang,” an ti ta bawih bawih mai a. Mihring pun dan han enin an thusawi hi hnial thlak ngawt theih a lo ni hauh tawh lo mai a. Sapho (kan han tih mai) te hian nupui pasal nei ]ha duh mang lovin hna an thawk a, an nuam tihdan danin an awm a. An inneih pawhin fa neih ngaihsak lo fe fe an tam a, an tlem ta tulh tulh mai a. Engkim mai ‘vote’ hmanga rorelna hmun, sapram tia kan ngaihsan em emah hian Mosolman ten dinhmun pawimawh an chang ta fur mai a, tihdanglam ngawt dan a awm tawh reng reng si lo.

Sapram (England), khawvel awptu, Kristian pachal mingo hawi vuah kan mitthlana ramah khan an phalna azara awm ve ṭawk ṭawk anga kan ngaih ṭhin - Mosolman te chuan vawiinah chuan inthlahrung hauh lovin, ‘He ram hi Muslim rama puan tur a ni,’ tiin sorkar an kar ta ngawng ngawng mai a, an tan chutianga ti tura inthlahrun lohna tur chhan ṭha tak a awm ang tih hai rual a ni tawh lo. Sakhuana lama min hringtu anga kan ngaih, Rinna Venghimtu (Defender of the Faith) kan lo tih ṭhin, England ram, Kristian hmunpui anga kan ngaihah chuan an Prime Minister Hindu a’n ni a, Prime Minister Office-ah bawngpui cheimawi an han kai lut ruau ruau mai a, sap pachal un pui pui khan Prime Minister duhdan chu hnial ngam tawh hek lo, chibai an buk ve ta zuk zuk mai a. Ni tla seng lova roreltute kha kan mitthla ṭhin dan nen chuan an danglam dan chu sawiin a siak lo. Chhan tam tak vang ni thei mah se, a kila chhan pawimawh tak pakhat zinga mi chu pian tlem vang a ni thei ang.

Tunlai khawvela sumdawnna lama hnarkaitu ber ang hiala ngaih theih China lah an piang tlem lutuk an phi chung tawh a ni mai. Tun hma aṭang tawhin China te chu mihring tamna ber anga kan lo ngaih ṭhin kha tam lamah India ramin a’n lehpel a. India-in a lehpelh avanga mangang ni hauh lovin, an ram mihring pun chhohdan an han ngaihtuah a, an mang a ang tlat a ni. Tun hma khan an tam em avang khan tlem a ṭul an ti a. ‘One Child Norm’ (Fa pakhat neih) an han inzirtir a. Fa pakhat aia tam lo neih kha thil ṭul takah an ngai a. Mahse tunah chuan an pung lo chho ta zel a, an awm dan an han enin an buai dawn tih hriain fa neih tam an inzirtir leh hnuhnawh a, fa nei tamte chu pawisate sorkarin a pe leh ta a. Tun ang zela an kal chuan kum 2100 velah chuan an tlem tawh lutuk dawn a, an mang a ang a ni.

Hetiang chiah hian S.Korea pawh an mangang ve bawk. 2050 velah chuan S.Korea ramah khian Korean mi a lawi an awm tawh dawnin a lang lo. A ram neitu dik tak an pian tlem a, pem lut (Mosolman) ten fa an hrin zawih zawih bawk si chuan a tawpah an rama roreltu tur te, an ram luahtu turte chu a chiang reng mai. Ram changkang dangah pawh hei hi thil awm dan a nih vang a nia, Mosolman-hovin, “Kum 2050-ah chuan...” huai taka an tih theih ni.

Keini Mizote hi kan punna hi a chau ta hle mai a. Chutih laiin hnam dang an tam tual tual a. Chakma te, Bru te leh vai kan tih ang zawng zawng hi a pung lam zel an ni a. Zingkarah phei chuan Aizawl chu vai hlir awmna khawpui emaw ti tawk awm se a mak lo vang. Kan kawtthler laili, Khatla Kawn, Zarkawt leh hmun dang dangah vai lu deuh hlir hmuh tur a awm ta. Kan kohhran inchhinchhiahna bu han en ila, piang leh thi hi kan inthlauhna a tlem em em a, veng ṭhenkhatah phei chuan nau piang an tlem ta lutuk. Chutih laiin nupui-pasal neih ngaihsak mang lo ṭhalai, biak-In tual velah inchei nalh tak takin an zi nuk nuk a. Kan sumdawnna lairil leh dawr tam tak han enin a phenah hnam dang an biru fur mai a. Kan sorkar hna lian lakna result-ah a neitu nia inngaiten chanvo kan neih loh ṭum a tam ta. Aizawl khawpuia in ropui leh ṭha tak tak ṭhenkhat chu a luahtu tur chhungkaw thlah ziding ngaihtuah ngai tak a awm nual. Sawi thui a hrehawm.

Piang pung ve phawt ila, chumi tur chuan nupui-pasal neih uar ila, kan inneih pawhin hriselna avang tih lohvah chuan inrek ping mai mai lo ila. Piang tlem chhungkua ai chuan piang tam chhungkua chu nikhaw reiah chuan an hamṭha duh zawkte pawhin a lang. Chumi tur chuan kan ṭhalaiten ṭhalai an nih hun anga an bithliah kumte hi titawi ngam ila a ṭha hialin a lang. Kum 40 thleng rawk ṭhalai nih theihna kalphungte hi tihdanglam a hun tawh lo maw? A ṭul chuan inneih dante hi siam zangkhai a ṭha em? Tuna kan kal ang zela kan kal chuan 2050 velah chuan he Mizo hnam hi kan ngaihtuahawm viau thei mai awm e.