CHHIAH CHAWI

Mihring kan awm khawm chuan awp kan ngai a, min awptu chuan pawisa a neih a ngai a, pawisa neih dan awmchhun chu thawhlawm thawh emaw, chhiah khawn emaw a ni. Chhiah hi hmasang ata awm tawh, Bible lamah pawh lang a ni. Sorkarin chhiah a khawn thiam dan azir leh a hman dan azirin mihring kan changkang mai. Chhiah tlem té chawi chunga sorkar hausa neih dan hi a awm lo a ni ang, ram hmasawnah reng an chhiah chawi a tam mai.

Chhiah tling khawm chu mimal inhaivurna, motor man to lei nan leh bangla chei vak nan te, hlawh tihsan chiam nan leh mipui hmuh phak lohva zinna lama nuamsa lutuk a khawsak nan te — a tawi zawngin mipui tam ber tana ṭhatna tur ni lo, thuneitute nawmsak nana hman tam chuan ramin hma a sawn dawn lo tih chhinchhiahna pakhat a ni. Kum tin thla tina a lang a pauva kan pek ṭhin, Property Tax te, Tui Bill te, Electric Bill te leh thil dang kan hriat tlanglawn bakah hian englai pawhin mipui hian chhiah kan pe reng a. Chu chhiah tlingkhawm aṭanga sorkar pawisa lo awm chu khawi aṭang emaw a lo kal, mipui mimir leh mi naran sawi ve phak loh emaw tih awl tak a ni. A ruka zawrh (zu te, ruihhlo te leh rangkachak te) ni lo, India siam thil kan lei reng reng chuan kan leina dawrten kan lak aṭangin chhiah hranpa la kher lo mah se mipuiin chhiah kan chawi tho. Bungraw ṭhenkhat chuan Vairengte a rawn pelh dek dek khuan chhiah chu bungruaah khan a bet daih tawh a, helaia kan lo lei chiah khan chhiah kan pe nghal zel tihna a ni. Electronic items (computer leh thil dang) teah India sorkarin chhiah a tihhniam khan kha'ng thil kha hmanni lawkah a tlawm vak kha. Hei vang hi alawm, zu chhiah la thei tura zu zawrh hi kan thlakhlelh em em.

Chhiah hi sorkar pawisa neihna hnar ber a nih avang leh a petu chu mipui kan nih avang leh, mipui tana hman tur a nih avangin sorkar pawisa hi mipui pawisa tiin an sawi ṭhin. Sorkar hnathawk, englai pawha sorkar aṭanga hlawh la te leh ram hruaitu hlawh te hi mipui pawisa aṭanga awm a ni a. Chumi hre chunga an dinhmun luahtute chu kan zah tur a ni. Chumi hrethiam lova an dinhmun (Office) luahtute chu mipui tan an hnawksak reng a, chutiang roreltu awmna ram chu a tluchhia a, a hrehawm a, an rethei ṭhin. Ram changkangah pawh chutianga sorkar pawisa lo eiru chu an awm ṭhin a, an ngaidam mai mai ngai lo. Venezuela te leh Myanmar te pawh leilung hausa tak chunga thu reng chung siin mipui pawisa, sorkar pawisa an enkawl dan a dik loh vangin rethei takin ram mipui leh sorkar a awm mek. Ram leilung hausa leh ṭha sa aiin inawpna fel leh inrelbawlna ṭha a pawimawh tih chu ram leilung ṭha si lo, ram changkang si — Israel, Netherlands, Singapore, Japan leh China te enin a hriat theih. Nigeria te, Angola te, Congo te pawh thil hlu laih chhuah tur nei ṭeuh chung leh lai chhuak reng chung siin an rethei tho va. A chhan pawimawh ber zinga mi chu mipui pawisa (sorkar pawisa) enkawl dan fel tawk lo a ni a, ram leilung chhiat vang a ni lo. Vawiin thlenga leilung hausakna, laih chhuah nei ve lo Mizoram te phei chu sum leh pai kan enkawl dik loh chuan rethei saa piang, rethei chhunzawm zel tur kan ni tih a chiang. Sorkarin a lakna tur dik taka chhiah a lak a, a hman dan a dik chauhvin kan ding chhuak ve thei.

Sorkar laipui aṭanga kan pawisa hmuh bakah tualchhung chhiah chi hrang hrang kan lo khawn khawm ve aṭangin kan sorkarin pawisa a nei a. Tun hnaiah Mizoram sorkarin Petrol leh Diesel aṭangin litre khatah cheng li vel chhiah a la thar a. Motor neitu zawng zawngin ni dang aiin litre khatah cheng li hisapin kan han pe tam ta a, lirthei nei ve lo erawh chuan an pek a ngai ve lo thung. Chu chu kawng siam nan kan hmang ṭangkai a ni. Lirthei (Private car leh bike mawng er chi te) hi nawmsakna thil (luxury item), nei pha china inngaite leh mamawh nia inhriate chauhvin neih tur a ni a. Mahni puala motor car emaw, bike emaw neih ṭula inhriate chuan nuamsa deuhva kal kan duh vang te, thlen duh hun leh chhuah duh hun te kan neih vang a ni. Petrol to hi sumdawng motor ten an tuar dawn a nih chuan a ṭul dan azirin an motor hman man an tito ve mai ang. Petrol chauh lo, thil dangah pawh kan sorkar hian chhiah lakna tur dang ngaihtuah chhuah belhin a awmsa tihpun tur ngaihtuah zel se a ṭha. Ram ruak neih man leh hauh mante hi tun aiin titam se sorkar a hlawk ang a, kan ram leilung kan hmang ṭangkai ang. Tuibur al te, Mizo meizial leh sahdah nuai saah pawh chhiah hi to deuhva lak ve àwm a ni. Vantlang kawng, hrehawm leh buaithlak khawpa tizimtute hnen aṭang hian dimdawihna tel lem lovin kum tin Encumbrance Tax lak char char awm tak a ni.

Ram changkangah chuan mimal hian an thawh chhuah zaa sawmthum te hi sorkar hnenah chhiahah an pe a. Chutiang hisap chuan kan sorkar hian chhiah la ve se chu ‘Pawisa a awm lo va,’ kan tih chhen hi a ziaawm ang. Sorkar aṭanga hna hmuh, (contract) tam takah GST 18% leh Labour Cess 1% lak a ni. Heng avanga hna hmutu a hek lohna turin engkim chhût fel vek a ni a, chuvangin hnathawktu emaw, hna hmutu emawin chhiah pek ngaih thu chhuanlam a, a nih tur anga thawk lo i hmuh a, an chhuanlam i pawmpui chuan bumin i awm tihna a ni. Department ṭhenkhatah phei chuan hman aṭang tawh khan eiruk tur hi an hisapah an telh vek tih te an sawi. Chuti a nih chuan a hnathawh laiin eiru lovin a ruahmannaah daih khan eirukna chu a awm tihna a ni. Tak tak ni maw.

Kohhranah hian mi tam takin an pawisa lakluh aṭangin zaa sawm (sawma pakhat) an thawh a. Sorkarin vantlang pun khawmna tur Hall pakhat pawh min saksak theih loh laiin, kum sawm emaw ding tawh kohhran hrang hrang hian sorkar pawisa tel hauh lovin, member nawlpui ngaihtuah phak baka changkang biak-In nalh leh ropui kan sa thei tlangpui. Thawh khawm ṭhat a, hman dik bawk si chuan pawisa hian thil ti thei tak a ni.

Biate Saia ten, ‘Hna te chu a peihin thawk ila, a peih lovin thawk lo ila, a thawk lo pawh hi inhau hlei lo ila,’ an tih kha chu inrelbawlna kawnga tihdan ṭha lo ber a ni. Chhiah chungchang sawi dawn dek dek chuan kan MLA leh kan roreltute (a bikin Opposition apiang) khan inti mipui hmangaih em emin Assembly House-ah te leh inthlan dawn campaign-naah, ‘Mipuite hi kan rethei a, ram buaiin kum 20 chhung min hrêk a, sawrfu leh chuan tur kan awm lova...’ tiin chhiah lak lam reng rengah chuan rethei khawngaihthlak em em anga insawi a, chhiah chawi lohna kawng zawn an ching a. Chutih laiin sorkar pawisa (mipui pawisa) awm ang ang chu a hmanna lamah a hmangtu (sorkar hnathawk leh ram hruaitu) te hman dan chhui chipchiar leh dilchhut loh chu felnaah kan ngai tlat a. Thawk lo, inhau hlei lo policy a ni. Chu chuan thil dangah inthlahdahna leh khawngaih ngai anga inngaihna rilru hniam (inferiority complex) a hring a. Mipui chanvo dik phut chuang lo, fimkhur chuang si lo, inhau chuang bawk si lovin kan awm rei a, PAHOSS te, ropeway te, skywalk te, mau chi tam tak leina te, Baffacos pawisa te leh sorkar pawisa dang pawh awmze nei lovin a riral tam ta.

Chhiah hi pe ila, pek dan tur dik takin pe ila, kan sorkar pawisa hi kan hman dik theih ring tlat ila, Mizoram sorkar apiang hi a hausa ve thei ang tih ring tlat ila, ringtu ṭha lehzual kan ni thei ang. Sorkar laipui kut liaka an khuangben zawng zawng ruala englai pawha lam lo thei lovah inngai bik lo ila, kan Pathian hi miin min biakpui chak lehzual ang. Nei hlei lo, neih chhun ren hlei lova awm ngawt hian eng zahawmna mah min pe lo.

Vawiina kan lak lohna thil tam takah hian chhiah lak a ṭul a, kan lak mekna tam tak hi ennawn a ṭul a. Kan chhiah tlingkhawm kan hmanna hi Estimate aṭangin renchem ila, rethei tura inngai reng hian i awm bik lo teh ang u.