Zalen huang: MAFA I INCHHIR VE NGAWT ANG

Kei hi lo kal hmasa ta zawkin nangin min thlahna thu chhiah dawn la chu : ‘........nang thlahna tur thu ziak tur hian ka insitin ka inkiltawih a, ka thiam leh ka hriam hi ka ring tawk lova, mahse ka thlah loh che chuan mangchhia leh hrichhiain min bawrh ang tih hlau hial khawpin tul ka ti ve si......’ te i tih nual ka ring. Nang zawngin mi i chawimawi thin a, chuvangin i ruang chungah pawh sawmna tawngkam khat mah dawng lovin inthlahrung hauh lovin ka tih ve tur renga ngaiin thu ka sawi a nih kha. Mahse midangin an ui thu che leh i thihna chungchanga an vui thu an han chham chhuah tak tak chuan thusawi ka lo thiam lohzia te, nangmah uina thua rual ka lo khum bik lohzia te, Mizo thu leh hla khawvela i lo chungnun bikzia te leh Zofate thinlunga hmun i chan thukzia a lo lang a. Nangmah ngaitu che heti khawp hian an lo tam a ni tih a lo lan takah chuan i ruang chunga thu ka sawi ve ta ngawt te kha a inthlahrunawm leh hnuhnawh rum rum mai. 

I thihna hian Mizoram leh Mizoram pawn lama Zofate thinlung a nghawrin a sawi a, lirnghing tawrhhlelhawm chi ang maiin vawi­khat nghawr dawtah a tawp lova, nangmah avanga kan lungchhiatna hi a thialin a thual zui a. I thihna hian thu leh hla lama riltam thalai rual leh thalai kher lo pawh engemaw tal sawi ve turin a ko chhuak a, i tel lova thu leh hla khawvel khawhar tur suangtuahin an rum chuah chuah a. Thian tha ber sun ang maiin an ngaihtuah chhuah chang apiangin an hnuk a ulh thar a, duhsaktu pu chuam sun ang maiin an thla a phang thar leh thin a. I la dam ve chhung kha chuan engtikah emaw, engtik takah emaw chuan thu leh hla hmangin vung i rawn chhuah thar leh ang a, nangma zepui ngainatawm ngai reng khan he khawvel, lehkhabu chhiar sen loh awm tawhna ramah hian thu leh hla phek thar diai, tuma la keu loh, Zofate tan i rawn chhawp chhuak leh mai ang tih beiseiin ngawi rengin kan lo chang thuap che a. Nang meuh chu thi turah kan lo ngai ve lo reng reng che a. Natna khumah mu angin insawi mah la vung thar chhuah lo tura i herliam hi kan ring ngai lo. Hetia i’n kal ta tak tak a, i liam hlen ta mai hi chu ngeiawm tak zawng i ni.

Keini ang vel, nang anga thilpek leh thiamna kawl ve mumal si lo, thatchhe si, Mizo thu leh hla hausakna tura duham ve fe lawi si hi chuan i kutchhuak te kha tam lehzual se tiin duhthu kan lo sam ve thin a. Mizo hla, saptawnga dak nalh em em maia i’n letling thin te kha hlu kan lo tiin i tih chhunzawm zel beiseiin thut hmun aṭangin kan lo thlir reng che a. Thu tluang han lehlin te hi chu mi dang pawhin an ti thei mai ang a, mahse hla lehlin kher hi chu a nalh leh nalh lo a inthlauh zual bik tlat avangin Sangzuala Pa dam lai pawh khan keima tawkin ka tur ngat ngat a. Ani khan kan tlar thum zai huphurhawm em em a ka hriat te kha mar nalh tak taka dahin Pu Rokunga hla te pawh a letling nual a. Mizote hausaknaah ka lo chhiar thin. Nang pawh letling chhunzawm zel tura ka rawn ngen vena che kha ngai pawimawhin i dam ve reng ang chu tih nak alaiin i’n thi lui ngat a. Ka ngei teh che a nia aw! ‘Aw Nang kan Lal kan Pathian’ tih hla i’n letling te phei kha chu eng puihna emaw tak chu a tel ngei ang tih loh rual a ni lo.

I chungchang sawi si a J.F.Laldailova hming vawi khat mah lam rik loh hi a fel lovin ka ring. JF-a vanga thu leh hlaa thiam lo chung chunga tui ve ka ni hial ta ve ang. Ka ngaihsan em avangin a dam loh lai khan zei lo leh inthlahrung chung chungin ka thiam ang angin ka ngaihven a. Kei tluka JF-a chunga that chhuahna hun remchang nei tha an awm lo hialin ka ring a, mahse ka hmang tangkai thiam lo. A thih ni te khan ruahpui hnuaia vuitute zingah ka tel ve a. Khati khawpa mihring mi sa lovin JF-a khatia ka ngaihven kha vawiin thlengin ka lawm thin. Nangmah hmu phak lo Mizo thalai tam takin an uizia che ka ngaihtuah hian lawmawm ka tiin nangmah avanga thu leh hla tuipui ta hi eng zah tak awm ang maw tiin ka ngaihtuah thin. Sydney Sheldon lehkhabu pakhata khan ‘To live in the heart of someone is never to die’ (Tu thinlung emawa riak tlat chu a thi ngai lovang) tih a inziakin ka hria a. Thi eng ang mah la khawiah emaw hi chuan i nung reng dawn. 

Thenkhat chu kan thi ang a, kan thih ni chuan mi lian leh mi lal, inchei nalh pui pui leh mi hriat hlawh te pawh an lo kal khawm maithei, mahse tu thinlungah nge kan nun tih hi mihring hlutna tehna hmanraw pawimawh ber zinga mi niin ka hre thin. Inchei nalh tak tak, mi thinlunga nung si lo tam takin mual an liam tawh a; an dam laia zahawm tak anga lang, hriat hlawh zui ta lem lo tam takin kan thlanmual an luah a; pawimawh awm taka lang, sulhnu hmuh tur nei fumfe lo kan vuiliam teuh tawh a; khawvel sum leh pai aṭanga teh a nei nung tak tak mi thinlunga eng thu mah hnutchhiah lo kan thlah liam teuh tawh a; fel tak anga lang, mahse an nupui fanaute bak ngai zuitu nei lo te pawh kan phum teuh tawh. Nang erawh zawng, Zoram thalaiten mittui sur nguai nguai chungin an thlah liam che a nih tak hi. Tam takin thu leh hla (literature) kan thlirdan te chu i hriat chian em kha - inzirtirna kawng hawi leh thu tha hlir hi ‘literature’ emaw ti tlat, thuziak zawng zawng Pathian thu nena suihzawm tum tlat hi hlui engemawzat daih kan awm a. Heng mite thu leh hla khawvel hi chu tukverh khing phel hawnga pawnlam thlir ang chauh a ni. Nang ang, tukverh pumpui hawn dar mai pawh duhtawk lova kawngkapui thlenga hawng dar vek duh chi hi chu chatuan fa in nihna a chiang bik.

Thu leh hla tuipuitu thalai rual, thu leh hla ruaipui theh tura riltam hei zozai i’n kalsan ngawt hi chu i tihovin i ti ang lo zet mai. I thih dawnah khan sipai belthumin a hote a hrâwkna rawl fiak ring tihbaiawm chi ngei mai khan, ‘Mafa, thi hlek suh! I thih vaih chuan i chak lovang!’ ti a i hnuk chat tur kha vau daih theih ni se ka rawl a ring khawp ang. Au rin avanga i thi tur kha chelh theih ni se Tlangnuam ruam au chim khawp Mizo thalai rual kawi khawm kan harsa lovang. Mahse i chanchin kan han hriat ve chuan engkim a lo zo tawh a, Hruaitean inthlahrung taka min rawn hrilh kha chuan he hringchan pialleia i zinkawng i lo zawh fel dim diam tawh a nih kha. A va hrilhaithlak em!

Nangni te leh JF-a te chuan thu leh hla khawvel hi in khawvel atan in thlang a, in liluh a, thildang zawng chu in tan a ‘ve’ chauh a ni. Midangte chuan chawimawina te an hlawh chhuak zur zur a, in leh lo te leh nupui fanau bakah eizawnna dang te neiin zahawm tak anga an ngaih danin an awm a. Thu chei mawi aia inchei nalh ngaina, thu leh hla tha aia sum leh pai ngaihsak, lunglenna aia in leh lo ngaihtuah, Zotawng hmakhua aia mahni hmakhaw ngai heti zozai hi kan awm a. Nangni erawh chuan thu leh hla hi chaw-ah in ring a, in mutpui a, in thawhpui a, in mumangah in hmu hial ta ve ang. Thiam tak anga ngaih tur, mahse an kut chhuak hmuh tur awm si lo te hi kan tam teh a nia aw! Nangni chuan in dawn ang ang chu pek chhuah in tum a, in hriat ang ang chu midang in sem ve nghal zel a, a lo let leh tur lam in ngaihtuah ngai lo. 

I dam lai khan thu leh hla tam tak i piantir a, i thih hnu hian thu leh hla tam tak a pian belh leh a, a thawh hi chu i thawh hlawk teh e. Lo thovin nangmah avanga thu leh hla lo irh chhuak zozai hi rawn hmu la chu i thi ta mai hi i inchhir ve ngawt ang!