ṬUL LO

Kan buaina tam tak hi chu thil ṭul lo kan ngaihtuah vang leh kan khawlkhawm vang ni hian a hriat theih. Kan hringnunah hian thil ṭul lo buaipui hi a lo awm thei hle dawn a ni.

Hmun lo ram, in leh lo chungchanga kan buaina tam ber hi chu a ṭul chiah lo thei. A buai lai tak hi kan mamawh vang ai mahin kan enghelh vang a ni duh khawpin a lang. Kan hman ṭangkai miah loh, hman ṭangkai dawn pawha engmah tham lo, kan ngaihsak ngai lem loh hi mi dangin an nei dawn nia kan hriat tlat chuan kan rilru a buai a, chutiangin kan kutah a awm lo thei a ni tih kan hmuh hriat hma zawnga buaipui hlei lo khan kan vei a, kan awm a nawm loh phah a, kan rilru a hrehawm a, tha leh zung tam tak leh sum leh pai hial pawh senga chinfel a; kan ta puala rin luh ngei kan inhuam ta ṭhin ni te pawhin a lang. Chutiang bawkin min rawn nektu nia kan hriatte pawh hian min rawn nek lo ve mai se chu an hmingṭhat phah ang a, an nun a hahdam zawk ngeiin a rinawm. Thiamchan leh thiamchan loh thil pawh a ni ber lo, a tu tan ve ve pawh khalaia buai kha a ṭul lo thei a. Kan rilru lam chu insiam fel se chu hahdam zawkin kan awm ve ve thei.

He ṭul lo chungchanga mi vantlang tana hriatthiam awlsam taka kan buaina fo chu tukverh hi ni tain ka hria. Nia, a tukverh han tih lemah mahni in ṭhiat a, in dang satute chungchang kan sawina a ni. In awm sa kan han tidanglam a, ka hriat dan chuan kan tukverh frame emaw, a tukverh kawngkhar hlui emaw kha a la ṭhat deuh chuan kan han dahṭha a. Min diltu an awm emaw, a mamawh awm deuh an awm emaw pawhin a siam laia a hautak dan kan ngaihtuah a, kan ui rilru fo ṭhin. Chutianga tukverh kawngkhar chhep ṭha chu keimah bakah mi dang pawh ka hre nual mai. A hman lehna mai tur kudam tukchawp emaw kan neih loh chuan chutianga tukverh kawngkhar thlingthlawntu za zela sawmkua pakua chuan kan hmang ṭangkai chhunzawm tawh lovin ka hria. Kan tiang khawm a, kan dahna kan sawn a, rei tak hnuah engtin tin emaw kan paih leh nge nge ṭhinin a lang. Chutiang bawkin keini ang level, in han sak ve pawha inrenchem reng renga in sa chuan mau bung te, thing bung te hi kan duh leh takin tiin kan han dahṭha a. Mahse hmang ṭangkai chhunzawm ta ai chuan hnawksak taka rei tak kan dah hnuah engtin tin emaw paih leh ta hi kan tam khawp mai. Kan uina rilru avangin hna ṭul lo kan insiam a, kan buai phah fo.

Thuamhnaw kan la khawm kan la khawm a, tunlaiah phei chuan keini ang kum chawhnu lam ve tawh chuan kan lo ha chhe mai mai tawh si lo va, han neih belh zeuh zeuh hian kan khawl khawm hi rin aiin a lo tam a, a tawpah chuan a dahna lamah hian a inhnawh ṭun mai a, han ha dawn chiah ila hak duh loh hi kan nei leh nuai lawi a. Dik chiah chuan hman deuh lawk (kum sawm kalta vel lek!) a kan hak, duh taka a ṭul leh huna haka kan tih, ṭulna chiah awm loh vanga kan hak leh tak mai si loh kha a la inkhai reng a, chu chauh ni lovin a dang pawh a awm zel a. Ha duh si lo, tiral bawk si lo, paih bo duh bawk si lo hian kan khai hnawk ṭang ṭang mai a. Inkhai tlar dul zingah hian hak duh loh paih phal si loh hi kan hnawl khawm kan hnawl khawm a, kan buai phah ve deuh chuan ka hria. Kan buaina hi a lian tham lo angreng khawp nain a rei telh telh a, kan thuamhnaw ṭhenkhat hi chu kan ha lo tawlh tawlh dawn tih han ngaihtuah hi chuan nuihzatthlak angreng. A buai lai tak chu heng thuamhnaw te hian hmun a luah a, hmun luahtu, kan hman ṭangkai loh zawng zawng hi chu min tihnawktu leh min tibuaitu a ni si.

Pensioner han ti deuh bik ila, kan zingah hian thuamhnaw hak tawk chiah tawh loh, taksa nena inrem tawh chiah lo (kan taksain a tetsan), thawmhnaw hlui hlamchhiah phal loh vanga thawl deuh tak ha hi kan awm leh ṭhinin a lang. Kan thawmhnaw hlui kha kan paih phal chiah si lo va, a thar han lei dawnin kan la ngah angreng bawk si a, tlemin kan taksa a lo sâwng tawh si a, kan inrem ta lo deuhvin a lang. Chutiang thawmhnaw chu paih a, kan taksa sâwng te tawh rem tur thuamhnaw lei a, kan taksa rem tawh lo thuamhnaw chu dahbo emaw, tihral emaw mai hi kan tana hlawk zawk tur ni awm tak a ni. Khawvel kan chhuahsan dawn lam hnaihah pawh chhek khawlna rilrute kan han nei ṭang ṭang mai hi chu a ṭul vak lo em aw tih theih tak a ni.

Kan natna chungchangah kan buaina tam ber, kan buaina zaa sawmsarih vel hi chu ṭul lova buaina nia ngaih a ni mauh mai. Nâ nei anga kan inhriatna hian min tingui a, min tinuam lo va, na nei awmin kan awm ṭhin. Mi ṭhenkhat phei chu han inhmuh phat hian kan natna hi kan titi tui ber a ni duh fo. Chiang taka ka mi hriat pakhat phei chuan natna hi a ngah khawp a, a natna chu daktawr te pawhin an hriat loh a nih thu leh a nat thu tui em emin a sawi ṭhin a. A awm mai mai hi a na viau reng a, mahse hmuh theih chinah chuan a natna a sawi changa a titi chu dam ṭha pangngai titi tui tak ang hian a sawi tui lawi si. Khawlaiah pawha natna lam sawi tawh chuan rei deuh deuh hi ding chungin tui takin a sawi thei. A hring a hrana kan na vawng vawng a, kan thu thei lo va, kan ding thei lo a nih bawk loh chuan rilru lam tal hi dam se a duhawm. Tih tak takah chuan eng tikah emaw chuan kan hun a lo la thleng tho tho dawn a, chumi hmaa lo buan lawk a, rilru lama lo buai phah viau chu a ṭul lo theiin a lang.

Thil lo thleng tura kan ngaih, lo la thleng tak tak si lo, a lo thleng ngei dawn tih hriat loh, mahse kan enghelh leh kan awm tinuam lo hi a tam thei fu mai. Politics-ah te mawlh hian hetiang thil hi a tamin ka hre ṭhin. Kan politician inti zinga tam tak hi chuan lehlam pawl tihdan tur leh chetdan tur an han suangtuah chawp a, chumi avanga thil lo thleng tur chu an han zeldin chiam mai a. Chumi buaipui reng reng chuan an politics khawvel chu a buai em em a, an ṭul em em reng bawk a. Dik tak phei chuan ṭhenkhatin politics an tih ve chu helai bawr vel hi ni deuh berin a ngaih theih. Mipui vantlang ṭhatna lam tur te, ram hmasawnna tur te, inawpna fel zawkna lam turte ngaihtuah miah lovin Party lehlam thiltih dan dik lo te leh eng dang emaw an ngaihtuah em em a. Chu chauh pawh a la ni lo, ṭhenkhat phei chuan anmahni awmna Party chhung veka tute emaw thiltih dan tur leh an chetdan dik lo thei lai tur te an ngaihtuah chhuak chawp a. An duhzawng mi leh an chanvo ṭhat ve theihna tura an pawl rau rau zinga a hotu tu te emaw nen ṭanruala anmahni leh anmahni inbeihna tur thu an tuipui reng mai a. Heng mite hi Party tinah an awm vek a, Party chhung thubuai an hre thei em em a, an tuina ber chu Party dang beihna pawh a ni pha lo, an awmna Party chhunga tu te chetdan emaw zeldin chu a ni. Dik tak chuan hetiang mite hi Party tan ṭangkai anga an inngaih aiin an ṭangkai lo angreng a, a lehlam zawnga ngaihtuah phei chuan Party inlungrual lohna thlentu, Party hruai kawitu an ni zawk mah. Ruling Party bikah phei chuan hetianga thil ṭul lem lo buaipui thiam riau hi an awm duh khawp. Opposition nih laia inlungrual ṭhin kan inlungrual loh fo nachhan pakhat chu heng mite hi an ni chawk.

Kan dam chhung hian thlamuanna hi kan mamawh a, thlamuan hi a hlu takzet. Chutih laiin hlauh neih reng maite hi a buaithlakin a hekthlak ngawt mai. Sakhaw thilah hlei hlei hian ṭul lovah hlauh kan nei tam lutukin a lang. Hnam dangin ramhuai an hlauh chuan kan nuihzat a, mahse keimahni’n hlauh loh tur kan hlauh erawh chuan kan hlauhna chu a tak tak viau lawi si. Hman deuhah pawh khawchhak lungpui lum hlau te kha Mizoram khawchhak lamah hlauvin an tlan khawm chiam lawi si kha. Sakawlh te kan hlau va, Aadhar te kan hlau va, hming ziakte kan hlau va, keini ang mi pawnlang phei chuan Mizovin sakhaw thila kan hlauh zawng zawng hi kan hre seng lo. Heng thil hi erawh chu sakhaw thil a ni a, ṭul lo hle angin ngai mah ila a hlautute tan a tak tak tlat avangin sawi thui ngam pawh a ni chiah lo. Ṭek den te hi a hlauhawm viau mai, mahse hlauh leh hlauh lohvin awmzia a nei lo va, a hlau lo lo hi kan vannei a ni mai. Chutiang bawkin thil dang tam tak hi hlauh tur zawn chuan hlauh tur tam tak a awm a. Indopui Pathumna te leh thil dang tam tak pawh hlau rilru tlat a, lungkham viau pawl hi awm theih tak a ni.

Kan buaina zaa sawmsarih em a nih loh pawhin zaa 50 tal hi chu keimahni siamchawp, thuamhnaw hlui paih phal loh avanga Nuclear indona thleng hian thil ṭul lo leh tihbo theih, kan uikawm avang te, kan duham avang te, kan ṭangkaipui leh ṭangkaipui loh kan ngaihtuah loh vangtea harsatna kan insiam chawp a ni a. Heng lak aṭanga intih fihlim tum hi hman chang chuan hun hmanna hlawk tak a ni.