5% BELOW

Kan ti nek nek a, 5% below hi kan buaipui ta viau ni te pawhin a lang a. Tun hmaa ‘below’ tih thute kan lo ngaihthlak liam mai mai ṭhin kha Contract hna thawk ve ngai lo pawhin tun hnaiah kan hre ta fu mai.

He 5% below kan tih mai hi ka hrechiang lo vang tih te hi ka la hlau cheu va. Ṭhenkhat tan pawh a bangbothlak thei rum rumin a rinawm ve bawk a. Kei anga chiang lo leh hmang ve ngai lem lo tan han hrilhfiahte pawh tum ka duh. Contract hna chhanna chungchang sawinaah hian heng ṭawngkam hi an hmang ṭhin a. A awmziaah chuan hnathawh tur kha sorkarin a’n duang a, a tihdan tur engkim an ziah chhuah vek hnuah cheng nuai ngaa zawh theih tur a ni tih Engineer-in an han chawk chhuak a. Chu cheng nuai ngaa zawh theih tur ngeia Engineer ten an ngaih chu a thawh dan tur engmah tidanglam lovin cheng nuai nga aia 5% (chu chu cheng 25,000/-) a tlemin ka thawk ngam tiin, thawh ka va dil dawn tihna a ni. Chu 5% below chu cheng nuai ngaah chuan a below-na cheng 25,000 kan paih chuan cheng 4,75,000/- in ka thawk dawn tihna a ni. A ni reng a, sorkar lam aṭanga chhutnaah chuan engkim kha awm lo ang veka ngaiin, ṭha taka hna thawh zawh theihna tur pawisa kha tawktarh ngei ngei tur a ni a. Chu chauh ni lovin hna reng rengah hian a thawktu (contractor) hlep ve tur hi 10% an dah ziah a. Nuai nga 10% chu cheng singnga a ni. Chutichuan, hna thawh tur an tawktarhnaah reng reng hian Engineer chhutna aṭanga a thawktuin hlep nei ngei ngei tura chhut chhuahsa vek a ni ta ṭhin a. Engineer-te chhut dan ang thlapin hlawhfa ruai se, hmanrua lei se, a nihdan tur dik tak, a senso tur anga an hisap ang thlap thlapin sengso vek se, contractor te hian pawisa an la hlawh tho tho dawn tihna a ni bawk.

Hetianga Engineer-te chhutna hi a daih lo zawngin a sual mawh em em a. Dik tak chuan a daih thei viau zawk ziah a ni. Mahse, Eden huan ata tawh mihring hian eng emaw tak kan ti a, keimahni chanvo tur lamah hian ṭhahnem hi kan ngai thei em em mai a. Hnathawktu (contractor) tam tak phei chuan a engamah hma hian hlawk em em hi an han tum a, a ching dawklak phei chuan a endiktu lam leh a ngaidam theitu lam tlawn dan te, chu'ng mite chunga mite hmanga thawh dan tur sawi ang ni fumfe mang lo pawh a thawk zo vek anga lang chunga pawisa tawktarh zawng zawng lak fai phiar dan te hi an hre viau mai a. Chu pawh a la ni mai lo, sorkar hmasa hmasa leh lamah te leh kum 20/30 kalta velah te phei kha chuan pawisa tawktarh tihpun dan (Revised Estimate) te kha an zawng nasa a, an ti thei mai zel bawk a. A tira cheng nuai 900 man tura tihfel diam te kha nuai 3000-ah te an pun chhohtir a. Kan contract khawvel hi rapthlak angreng tak a ni.

Hetiang vel hi kan hnathawh (contract) awmphung a nih nuai avangin vawiinah chuan 5% below te kan sawi kan sawi ta mai. Tun hnu hian eng nge a an tak chiah ka hre lo va, tun hma pawhin contract hna lam hi ka hriat zawng a ni chiah lo va, mahse hre lo chung chung pawhin contractor tam tak chuan thil hi an han ngam khawp a, 5% below te chu sawi loh, 30% below te pawhin hna hi an chuh ngam a. Chumi awmzia chu sorkarin a thawktu tana ṭha taka a thawh theihna tur tawk anga a riruatna aia zaa sawmthum a tlemin an thawk ngam tihna a ni. Cheng nuai nga man vel tura sorkarin a ngaih kha cheng nuai thum leh singngain an thawk ngam tihna a ni. A thawktuin a thawh dan azir te, a remhriat dan azir te, a taimak dan azirtein pawisa phal zat aia hniam angreng taka thawh pawh hian hlep a la neih theih ve tho mai. Eng pawh ni se, kan sawi tum chu a ‘below’ lai vel hi a ni a. He contract ṭawngkamah hi chuan a ‘below’ number hi a tam poh leh a hna thawktu khan a hlawkpui dawn lo tihna a ni a, sorkar tan chuan a ngaihṭhatthlak loh tihna a ni thung. Contract hna hi hetiang chauh hi a la ni lo va, a engamah hmain a hna thawktu tur khan a hna kha mi dang hnenah a’n hralh nghal ngawt a. Thawk miah lovin pawisa kha a ei ve hmak mai a. Engineer te chhutna aia hniam lutuka miin thawk thei anga a insawi chuan khawi laiah emaw, ‘Kan chhanna a hniam em a,’ ti mai maiin thawh ṭhat loh chhuanlamah miin an hmang ang tih hlauh vangin; ZPM sorkar chuan pawisa tawktarh aia za zela panga aia hniam chuan chhan loh tur a ni, a ti ta ni berin a lang. Thawh ngamna pawisa miin an sawi tlem lutuk chuan hna a chhia ang tih hlauh vang ni berin a lang.

Mahse, chhan hniamna tur chin tawk hna thawk tura chhangtu zawng zawng tana huphurhawm tham lo zet mai sorkarin a bithliah tak bur si chuan, thawh ngamna zat pawisa zawng zawng kha a inang leh ṭhup dawn tihna a ni. Kan Mizorama kan ‘contract’ hna inpek dan leh pawisa tawktarh zat chawh chhuah kalphung en chuan eng hna pawh hi 5% below an tih, pawisa tawktarh pumpui aia zaa panga a hniam chuan a thawh ngam vek a. Hnathawh tur diltu tan chuan en miah lo pawhin chutianga thawh chu inhuam ngei ngei awm a ni. Chuti a nih avang chuan hnathawk tura inpe (hna chhangtu contractor) zawng zawng chuan 5% below chuan an chhang vek dawn tih chu Lalṭhachiangi pa a chiang tluk laiin a chiang a. Chumi chuan chhanna zawng zawng inang vek a hring ta a ni. Chhanna zawng zawng a inan tawh chuan chhang lo ang emaw, chhang vek ang emaw an ni thei ta vek a, a engamah hmain chhangtu zawng zawng an inang vek tihna a ni a. Intlansiakho, tlan ṭan dawna bul ṭanna rin ngil rapa an ding tlar ang maiin an tlan zawh chiah pawhin an inang tlang leh vek dawn tihna a ni ta tlat a. Tihdan tur dang eng emaw tak siam hranpa leh a ngai ta a ni.

Eng pawh ni se, kan sawi tak zawng zawng khi 5% below awmze hrilhfiahna leh kan awmdan sawifiahna a ni ber mai. A pawimawh zawk erawh chu eng vangin nge sorkarin 5% below aia hniama chhan a phal loh tih te, heta ṭang hian engtin nge kan tih leh zel dawn tih te hi a ni. Hemi chungchang hi Pu Lianhmingthanga (ZK Biker) hian Youtube lamah a rawn sawi a. Kan ngaihdan a inang hle mai a. Hman aṭanga ka lo vei ve tawh a ni.

Sorkarin hna a zuar a, miin a lei a, sorkarin thawh dan tur a tih ang ang hian a thawk mai tur a ni tih hi ka ngaihdan a nihna a rei tawh a. ZPM sorkar hma daih aṭang khan Estimate Revised te hi a veiawm a. ‘ZPM chuan Estimate kan revised lo vang,’ kan tih chuan eng vangin nge chhanna hniama chhangtute thawh dan tur hi kan ngaihtuah bik ang? An duh leh 80% below pawhin chhang se, an thawh leh theih loh chuan dan angin hrem mai ila a ni mai alawm. An chhanna a hniam avanga an thawh ṭhat leh theih lohna ngaihtuahpui hi sorkarin a ba lo. Mi dang chhangtu awm lo, tu m'a chhan ve theih loh leh tu m'a chhan duh loh, tlawmngaiin an chhang a, harsatna an tawk ta a nih chuan inngaihthiam te pawh thil awm thei a ni a. An duhthlanna ngeia an chhan a, an thawh ṭhat leh theih si loh hi mipui emaw, sorkarin emaw hriatthiam kan batna reng reng ka hre lo.

Hetianga an chhanna tur ngaihtuahpui ai chuan contract chhang a, thawhdan ang tura thawk lo te leh thawk leh thei lo te hremna tur hi sorkarin ngaihtuah zawk se a lawmawm hlein ka ring. Monitoring Committee ten an en a, an lungawina tawk ni lova thawkte ngat phei hi chu a sawia insawi fihlim thei lek lo tura siam ni se a ṭha lehzual ang.

Hnathawktu (contractor) te chhuanlam leh harsatna inhriatthiampui tih te hi a mak ka ti a. Harsatna hi chhiarsen loh a awm theiin a rinawm. ‘Kan tifuh lo va,’ tih ngawt pawh hi mi ṭhenkhat tan chuan thu tling a ni thei a. ‘A estimate kha a tlem ve bawk a,’ tih te leh thil dang zawng zawng hi chhuanlam tling lo vek niin ka hria a. Hnathawktu tura a ngamna zata chhangtu chuan a tihsual emaw, a lo hriatthiam loh vang emaw, a hnuaia thawkin a bum vang emaw, pawisa a neih leh si loh vang emaw, eng vang pawh ni se a hlawk dawn loh pawhin a thawh tura a hna lak tawh chu a nih dan tur angin a thawk zo mai tur a ni a. Rem a hriata a hlawk deuh leh a fel vang a ni a, a taimak avanga a hlep tam leh a lawmpuiawm a ni mai.

Kan rama hnathawh tur hisap chhuah fel vek, a nihdan tur ang lova thawh a nih hian hna hmutu hian a tuar ngei tur a ni a. Contractor te harsatna turte leh an hlawkna tur ngaihtuahpui emaw, contract agreement piah lama anmahni ngaihhnathiam dan zawn kual hi thil ngaihsanawm lo tak a ni. Anmahni duhthua thawh an inhuamna ngeia hna thawk tura intiam an ni a, a karlaka an hlawkna tur ngaihtuahpui emaw, anmahni lo khawngaih emaw hi thil dik lo tak a ni.