ZIRNA LEH ZIRTIRTU LAK

Tun hnaiah zirtirtu lak chungchangin Mizoram mipui beng a luah a, zirtirtu ni lovin, bawngtuthlawh nena kawng lai tur ni se chu heti takin kan phunin kan chiar lo maithei. Zirtirtute hian an thawh ber tur chu kan tu leh fate zirtir a ni a. Chung kan tu leh fate chu keini kan awm loh hun huna he Mizo hnam rawn rochungtu tur an ni. Chu ngawt pawh a ni lo, kan dam ve lai ngei pawhin tam tak chu he hnam rawn kaihruai tur te, he hnam nihna rawn keng chho zel tur te an ni. 

South Africa University pakhat luhna daikawngkhara an thu tar te han ngaihtuah chuan kan zirtirtu lak dan leh a chhehvel thawnthu dang te hi chuan lung a tichhe angreng ngawt mai : Ram i tihchhiat duh chuan bomb chak pui pui leh laipui kah na pui pui i mamawh lo; Education sawp chhia la, Exam-ah te entawn phal la a tawk mai.......

Tunhnaia zirtirtu lak chungchangah thil fel lo bik leh induhsakna hleihluak a awm ka hre ve hauh lova, mahse a kalphung leh kan insawi thiamna tawngkam aṭang hian bei chu a dawng fu mai. Kan awmdan hian Mizoram khaw pakhat thawnthu min hriat chhuahtir : “Naupangho kha biak-in hungna palah lawn tawh suh u, in lawn leh chuan puitling pawh kan lawn ve tawh ang!”

Kan chhuanlam tharlam ber chu, “Kan hmaa mite tihdan kha a nia,” tih a ni. Zirtirtute hi mi pawimawh langsar tak an ni a. An lo langsar lo ta hlauh a nih pawhin mi pawimawh langsar lo tak an ni tho tho ang. Pathian thuin, ‘A kila lung tangkai’ a tih te kha zirtirtute hi tunlai khawvelah chuan an ni ta maiin a mawi. Tu te nau awiin emaw, ‘Ka nau hi a hmeltha ti lo chu an daw duai a ni mai,’ an ti angrengin zirtirtu pawimawhna hre lo hi chuan engemaw hi chu kan thelh duai a ni mai.

Kan tu leh fate zirtirtu kan lak dawn a kan thu khel lian pawl tak ni ve a lang chu ‘Block Recommend’ tih te, ‘Unit Recommend’ te leh ‘Chumi duhsak zawng chu a nia,’ tih vel hi a ni lo thei ta lova. Chumi nena inhne rem thei tur awm ang takin a latu pangngai te kut aṭangin a lak hna kan han chhuhsak hmak bawk a. Kan ram leh hnam din chhuahna tura kan inkhelhna ‘ball’ kan chhaih kual dan hi a buaithlak ta khawp mai. Tu’n lo haw lo se kan Block leh Unit te hi chu a tu Party mah thliar lovin mi rethei pawh thlang dik thei lo, in chung rangva nei leh nei lo pawh thlang chhuak dik thei lo, thingzai khawl mamawh leh mamawh lo pawh dik taka thliar thei lo khawpa politics tui nu a tal vel an ni a. Aizawl aṭanga kan awmna a hlat poh leh kan chenna politics tui a nu zual sauh niin a lang a. Chutianga cheng mite chu kan tu leh fate zirtirtu tur thlannaa inrawlh thei anga an lang hrim hrim hian rapthlak rawng a kai.   

Zirtirtute ni thlen tika Education hrilhfiah te, Education chungchanga mi ropuite kam chhuak sawi chhawn te hi he Mizoramah hi chuan a chuangtlai ta riau hian a lang a. Mihring tana Education sawi vul tumtute hrim hrim hi chu mangkhawng hnuaia sazu tawngtai an ang sawt ta riauva. Kan zirtirtu laknaah hian chunglam duhdan hi chhete talin lal ve tal sela chu kan zing tawngtai nena kaikawp chuan heti teh ngawt lo deuh te pawh hi kan ni ve mahna. Tunah chuan a hranin kan tawngtai a, a hranin kan inkhawm a, a hranin Kristian ram kan nih thu kan sawi dup dup a - mahse kan thiltih erawhchu thudang daih a ni tlat tehchek ang chu a thlawna zirtir tur naupang pawh kan sorkar sikulin an neih tak loh hi. 

Kan hmaa miten an tih chhung zawng khan kan sawisel ngat ngat a, kan thawh ni a lo thlen ve chuan, ‘Anni pawhin an ti ve tho’ kan ti leh ta a nih hi maw! Biak-in hungna palah chuan kan lawn ve ta tak tak ni maiin a lang. He Mizoram chawikang tur hian kan hmanraw neih that ber leh daih rei ber tur chu Education hi a nih laiin tlin vang leh thiam vang lam en lovin ‘Block’ ‘Unit’ tih vel inrawlh remchang em em tura zirtirtu lak dan kan han duang chhuak thiam hi chu thiamna azawnga inlawmpui harsa pawl tak chu a ni vein a lang. Thuneihna kan chan laiin fing deuh deuh anga langin thil a tih theih a, mahse chung te chu hun a rei tulh tulh a tenawm ta tulh tulh a awm ve fo. Chutiang thil tenawm chu sawi sawi pawh a nuam lo, a titu te tu leh fate tan thleng a zahthlak thei.

Kan tu leh fate enkawltu tur zirtirtute hi naupang tan ‘thian, finchhuahtu leh kaihruaitu’ (friend, philosopher and guide) tur an ni a. Hetiang mi hi kan Party Block hruaitute leh kan Unit hruaitute ‘recommend’-na hmanga thlan tur chi an niin a lang lo. Zirtirtu latu tur te hi chu mi thiam mai pawh ni lo, hleih nei lo leh Pathian tih mi te ni sela, chumi mai pawh la ni ta lo chuan inpekna leh taimakna ngaisang mi te ni se kan duh a. Pathian an tih mai piah lamah pawh khaw eng leh mipui hmai eng zah mi te ni hial sela duhthusamah chuan kan la ti hial ang. Anmahni mimal thiamna leh Pathian tihna te bakah a thuhrima Mizoram thatna tak tak tur duh mi te ni se tih nak a laiin, ‘Chumite tihdan chu alawm,’ kan ti a ni ta ber mai a, naupang lawnna palah chuan puitling pawh zak lovin kan lawn ve ta tak tak niin a lang. 

Kan sorkar sikul hi engtinnge kan siam that ang a, engtinnge sorkar sikul atana kan pawisa senso te hian he ram tan hian thawvenna a thlen ang tih te thuthmun aṭangin miin an lo vei ve em em a. Education atana kan pawisa senso (investment) te hi kan budget pumpui aṭanga ngaihtuahin duhthu a la sam lo an tih laiin kan buai mekna erawh a tlabirh viau mai. Ethiopia rama thleng awm tak tak leh Uganda vela thleng awm tak tak anga kan ngaih hi Mizo Kristian te chungah a thleng mek niin a lang. In tha leh mawi nawmzia te, mihring tana in nuam a hlutzia te kan sawi hlurh hlurh a, mahse ban khur erawh kan lai pawnlang hle si niin a lang. 

Hman aṭang tawhin hna hrang hrangah ‘duhsak zawng’ dah theih dan hi a awm fova. Hrehawm ti tak leh hmuhnawm ti lo chung chungin mi tam takin an thlir a. Sorkar thar a lo pian apiangin ‘A hma a mi te angin mahni duhsak zawngte vulhtu sorkar ni tawh lo se,’ tiin beiseina an nei thar ve ziah a. Mahse vawiin thlengin beiseina mita Zoram thlirtute chu an la hlawhchham niin a lang. Mi zak thei lo leh pawngpawrh zual tlemte (mahni fate leh duhsak zawngte sorkar hnaa an luh theihna a nih phawt chuan Party thleng pawhin dem hlawh dawn mah se pawiti lo te) duhdan zawmin kan kal ngar ngar a, kan sorkar hrawn tawh zingah chung mi tlemte (Party Worker leh Party tana mi thahnemngai an tihho) te do dai ngam chu an la awm lova, kan beidawng thar leh thin a, kan beidawn tawpah tihngaihna dang awm chuang si lo chu mihring kan nih miau avangin beiseina kan nei thar leh thin mai niin a lang.

Zirtir hna hi thiamna sang tak nei tan chauhva thawh tur a nih kher loh pawhin hna pawimawh ber zinga mi a ni a. Hna dil laia khawi hmunah pawh kal thei, hmuh tawh hnua kal leh duh lo tan thawh chi pawh ni a a lan loh tehlul nen taimak leh thatchhiat pawh hriat hleih theih loh khawpa mahni hmun luah tlem zirtirtu khawi teuh mai chunga ‘ram hmangaihtu’, ‘Kristian tlangval’, ‘Pathian nung bia’ anga inlantir ngam ram hruaitu kan han nei te hi chu lemchan ngaisang tak hnam kan ni hialin a lang.  

Tun hnaia kan zirtirtu lak te kha dik lo takin an la tih ngawt theih a nih loh laiin kan insawi thiam tumna erawh kha chu huan pala naupang lawn avanga puitling lawn ve ta mai kan ang hle chuan a lang.