Guest writer
PL Liandinga
ZPM ZIN KAWNG TLEM
Khatia Mizoramah remna a lo awm a, State nihna te kan han neih aṭang khan kan hmasawnna tehna hi kan khai ta deuh ber a nih hi.
State sorkar hnuaiah, mahni a ruahmanna siam vein, pawisa bituk (budget) te kan kutah a’n awm a, ram ralmuang em emah hmasawn chauh hmabaka kan han awm a; kum 1987 te a lo her chhuah kha chuan kan beiseina a sang a, mipui kan hlimin kan thla a muang a. Hma pawh kan sawn duak duakin kan ring lo thei lo va. Kan Mizoram hi Mizo ngeiin kan han thunun ang a, hmasawn mai loh chu hmabak neiin kan inhre lo. Kan beisei ang deuhvin kha ralmuanna leh State sorkar thuneihna kha a tir aṭangin lo hmang dik ila chu vawiina kan buaina tam tak (thiamna ni lova insawipuina avanga hna hmuh theih nia kan hriatna te, sorkar hna thawk ve reng chung sia sorkarin awm tura min tihna hmuna awm lo thei tlata inhriatna te, kan contract hna hmuh hralh chhawng mai thei tlata inhriatna te, siam hmingpu ve sia siam tak tak mang si lova bill lak theih tlata hriatna te leh thil dang tam tak, sawi sen loh) hi chu kan ngaihtuahnaah a awm lo vang a, kan buai phah lo vang.
Kan beisei anga thil kal ta si lo, a tih ngaihna tak hre si lova mipui kan hawihaih lai khan khawilai aṭangin emaw ni, lehkhabu pakhat, “Zoram Khawvar Hun Nghakin,” tih kha kum 1995 khan a lo chhuak ta thut mai a. Kha lehkhabu khan man a nei em, a to em, tu chhuah tak nge tih pawh hriat fumfe a ni lo va. Khatih laia sorkarna chelhtu Congress Ministry kha chuan a helh ngang mai a. A chhungah tu mimal hekna leh sawichhiatna mah chuang mang si lo kha a chhutute pawh an zawng khu rum rum mai a. A lehkhabu lah chu a’n hlu em em khawp a, a nei pha kha chu an induh deuh larh hialin a hriat. A chhan pawh sorkar kal dan dik lo kan hmuh chian em em leh kan hriat chian em em te chu ṭawngkam mawl angreng tak leh, hriatthiam loh theih lohvin a rawn tarlang a. Hetiang zela kan kal chuan Zoram hmabak a thim dawn tih te, kan kalphung dik lo chuan ei leh bar thawh chhuahna kawngah pawi a la sawi ang a, kan la buai dawn a ni tih min ngaihtuahtir tlat a ni. Kha lehkhabu kha chhuahtu hming ziah loh, a chhutna Press tarlan loh a ni a, Mizoram politics chungchang sawina lehkhabuah chuan a nghawng a na ber hial awm e. Chuta ṭanga inthlan leh hmasak berah chuan he lehkhabu chhuah laia roreltu Congress chu MNF chuan hneh angreng takin a khing thla ta a.
Chumi hnuah, “Zoramah Khua A Var Dawn Em?” tih lehkhabu, Pu K.Sapdanga ziah kum 2008-ah a lo chhuak leh a. He lehkhabu hi chu a ziaktu a lang a, a chhutna Press pawh tarlan a ni a, a copy zat pawh chhut khatna 2000, chhut hnihna 10,000 zet a ni a. Man a nei mumal lo a ni ang, a man zat a inziak lo. A thuhmahruai aṭangin Rev. Chanchinmawia (L) te, Pu Zarzoliana (L) te, Laltlanzova Khiangte te, J.V.Ngunchunga te leh Bonny Lalrindika te kam chhuak leh ngaihdan thui tak he lehkhabu ziaktu hian a ṭawm a ni ang tih a rin theih a. Heng mite hi Mizoram ṭhatna duh, ngaihdan nei mai ni lovin dikna duhtu, party àwn lam nei lo te ni ngeiin kan hria a. A lehkhabu pawh a tihluzual awm e. He lehkhabuah hian rorelna dik lo leh eirukna avanga buaina te, dik zawka rorel theih dan tur te ṭhahnemngai takin ziah a ni a. He lehkhabu hian ram rorelna kawnga sorkar ṭha tihtur leh sorkar ṭha lovin a tih tawh te pawh hawihhawm angreng taka ziah a ni a. He lehkhabu hi rorel lai party chuan an ṭhatpui lo ni ngei tur a ni, a chhuah kuma inthlanah chuan rorel lai MNF Party pawh paihthlaka awmin hneh takin Congress-in sorkarna a rawn chang chho ta a ni.
2008 kum tir lama “Zoramah Khua A Var Dawn Em?” tih ziaktu Pu K.Sapdanga bawk chuan kum 2009 January thla chuan a hmaa mite ang chi bawk, “Change” tih chu a rawn chhuah leh ta mai a. He lehkhabu hi chu a hmaa mi te ai chuan a lehkhabu pawh a felfaiin a hmel a mawi a, a kawm khawng a ni ta bawk a. Copies 2000 chhut niin a man cheng 70/- a ni. He lehkhabuah hian sorkar ruangam thar kan hmu a, Val Upa Council a lo lang ta bawk. He Val Upa Council duang chhuaktu hi Pu Bualhranga a ni tih chiang takin he lehkhabuah hian kan hmu a, hei hi hriat ve mai maiah a ṭha. Val Upa Council hi Pu Bualhranga irawm chhuak, Pu K.Sapdanga'n a meichhera a hliau alh zui tak ni lo anga sawi an lo awm a nih pawhin, a sawitu lam en chian deuh a ṭha hial maithei.
He Change hnuah hian lehkhabu dang, a hma lama lehkhabu ziaktu bawk hian a ziak leh a, chu chu sapṭawng hming vuahin “A New iDea” tih a ni thung a. Kum 2013-a chhuah a ni. He lehkhabu hi chu a copy chhuah zat ziakin 2000 a ti a, lehkhabu chhuahdan pangngaiin email address te pawh a chuang thlap tawh. Hriat ve mai mai atan he lehkhabuah hian Port Folio nei lo Chief Minister tih hi a chuang teh tlat a. Hemi bakah hian thil tam tak a chuang a, chu'ng zingah chuan MLA te lirthei leisak loh tih te, Legislator loan rul ṭha lo hrem, tih te, Sorkar motor tihtlem tih te, MLA hlawh tihhniam tih te leh thil dang tam tak a chuang.
Heng lehkhabu chhuak pali hnu, kum 2017-ah ZPM a lo piang a. ZPM pian laia thil awm dan hre pha chin chuan ZPM hi tu thawhrah nge tih hriat a harsa vak lo va. Indian politics kan ngaihtuah chuan rilruah Gandhi-a a lo lang a, Nagaland movement kan ngaihtuah chuan Phizo a lo lang a, MNF kan ngaihtuah chuan rilruah Pu Laldenga a lo lang a, People’s Conference kan ngaihtuah chuan Brig. T.Sailo kan ngaihtuah a, Mizoram Congress kan ngaihtuah pawhin Pu Lal Thanhawla a lo lang a, Mizo Union kan ngaihtuah pawhin rilruah Pu Ch.Chhunga a lang ṭhin.
Kum 2018 inthlan hmachhawn tura Exodus-in Mizoram political Party hrang hrang paruk a hruai khawm aṭanga kum nga ral hnu, lehkhabu kawm sen kan sawi tak lama Val Upa Council te, Port Folio nei lo Chief Minister tih te leh thil dang dang a lan hnuah ZPM chu Val Upa Council uapna hnuaiah a lo sorkar ve ta hial a. ZPM sorkar hma zawnga kan hriat bel em em thil ṭhenkhat — Aikal lak, sawipuitu neih ṭhat phawt chuan Police-ah te leh zirtirtu hnaah te bakah hna hrang hrangah a tlin theih zel tih te, Buhfai kudam aṭangin buk dik lo sain buhfai phurh chhuah a ni a, a sem chhuahna thlengin buhfai buk dik ngiat ngam a ni lo tih te leh thil dang tam tak a lo bo va. Mizoram sorkarin a intiamna ang ngeiin sawhthing a lei ta tih te, kum 40 kal ta chhunga Aizawl khawpui kawng ṭhat rual tam ber kum kan tawng tih te, kan Electric chhit man a hun takah Mizoram sorkarin kan pek ve tak avangin bill pek ṭhat man pawisa kan dawng tih te, Healthcare zawmtute'n harsatna nei lovin an inenkawlna an chingfel tih te, ruang phurhna chungchangah mipuiin MLA tibuai lovin sorkarah bill theih a ni tih te kan hria a.
Zoram Khawvar Hun Nghaka thu tam tak chuan khua a var ta emaw kan ti a nih pawhin a mawh lo ve. Kan indan kum 1987 aṭangin vawiin hi chu kum 39 lai a lo ni ta a, tun kum hnih leh a chanve chhunga kan thil hmuh hi tam tak chuan kha kum kal ta chhung zawng khan kan la hmu ngai lo. Mahse, hemi karah hian sawi loh ang thil tam tak a thleng a, thleng tura kan hotute sawi ngei leh lehkhabu kawm sen leh Party auhla bu (manifesto) a inziak te pawh la thleng lo erawh a la awm. Chutih laiin thleng ve lo tura chiang taka sawi ṭhenkhat erawh a thleng ve nual thung.
Hei chauh a la ni lo, ngaithla tura kan lo inrin reng reng loh thu ṭhenkhat pawh kan ngaithla ta nual. Sawi awm tak sawi loh hi chu a zia viau a, sawi awm loh tak sawi erawh a pawi thei. Covid laia kum hnih vel zet kan mangan chhung zawnga khatih laia kan Chief Minister-in mipuite thlamuanna thu fumfe engmah sawi lova a ngawi reng kha, hria pawh kan awm bar loh laiin khawilai hmun emawa “Nuai thum in dawng vek ang,” tih zauh kha chu tlip mam sen a ni tawh lo. Thu sawi hi a va pawimawh em. A ni bawk tak e, ‘Nangma thuin thiamin i awm ang a, nangma thu vekin thiam lohvin i awm ang,’ tih thu kha lehkhabu ropui takah a inziak tlat alawm.