PROVINCIALISATION- AD-HOC- LUMPSUM- PRIVATE

Tunlaiin sikul zirtirtu ṭhenkhatin lungawi lohna te an lantir a, Provincialisation tih te, Ad-hoc tih te leh Lumpsum tih chungchang te kan hria a. Lungawi lo te an khawngaihthlakin an lainatawm khawp mai.

Kan sikul leh zirtirtu leh kan Education Department han ngaihtuah hi chuan rilru hi a vak thui thei hle mai a. Siamṭhat ngai hlea a lan laiin siam ṭha tur chuan tun hma aṭanga thil lo awm tawh tam tak nasa taka hai chhuah a, tun hmaa la thleng ngai lo thil eng eng emaw tih ngam a ngaiin a lang. Education Department chhunga thil awm dan han ngaihtuah hian ‘Hei tak hi a lo dik lo alawm,’ tia mal man hleih theih hauh lohvin kawng hrang hrangin harsatna a awm a. Chinfel tumtu tan chuan a khawi ber hi nge hmachhawn hmasak tur tih pawh ngaihtuah tham tak tur a ni.

Tun sorkar ni lo hnuaiah khan chhim lamah sawn zirtirtu an la dawn a ni awm a, a latu tur Education Department-a an District enkawltute chu appointment pe turin an han hrilh a, anni chuan, “Engtin nge appointment kan pek ang? Tute nge lak tur pawh kan la thlang hlei nem,” an lo ti a. Aizawl lam aṭanga hotute chuan, “Block-in lak tur list chu an rawn pe ang che u!” an ti hmiah mai a. Kan sorkarin zirtirtu a lak dan kha rapthlak tak a ni. Khatianga enkawlna hnuaiah kha chuan Education Department hi buai lo rual a ni lo va, kan inchei nalh dan leh kan kohhran mi dan aṭanga teh phei chuan kan awm dan kha awih mai harsa khawpa mak a ni. A chang leh, “MLA hriattir lo chuan zirtirtu sawn loh tur,” te kan ti thul. Department mi leh sa tan zirtirtute hi enkawl ngam pawh an ni lo va, mawhphurtua inngaih ngam pawh a ni hek lo. Chutianga Education chungchang hi kan kalpui avangin vawiinah chuan a hman remchang apiang chu nawrh mai awm tak a ni ta reng a ni.

Zirtirtu tam tak chu duhsakna avanga mi dang elpui (compete) hauh lohva chung lama awmten an lak ringawt niin a lang a. Hmun ṭhenkhatah phei chuan chunglam aṭanga lak pawh ni lo, khaw chhunga Party hruaitu awm te fanu emaw fapa emaw zirtirtu atana lak tur remchang an lo awm tak avanga sikul hawn chawp hial te pawh a awm ang tih a hlauhawm. Khaw ṭhenkhatah chuan naupangin an daih bak sikul kan nei tlatin a lang. Nikhua a lo rei a, kum sawm chuang te chutianga an thawh a, rel fel si lo, titawp bawk si lova an awm hnuah chuan a thawktute chuan, ‘Hei leh chen hi kan lo thawk ve tawh a...’ tiin thiamthu an han sawi a. An thawk rei tawh ngei bawk si a, mihring mihrinna aṭanga han thlir chuan an thiam ve chiah bawk si a, dan lam thlirna aṭang erawh chuan a dik thei si lo.

Hmun ṭhenkhatah chuan sikula lut tur naupang awm lohna hmunah sikul kan din a. Naupang an tlem miau chuan zirtirtu dah tam a theih loh va. Dah tam pawhin naupang tlemzia ngaihtuahin an inthlahdah leh tho va, zirnain a ṭhat phah chuang lo. Sikul leh zirna chungchanga kan buaina tam tak pawh hi kan enkawl theih dawn leh dawn loh te, sikula lut tur naupang an awm dawn leh dawn loh te ngaihtuah lova khaw ṭhenawm neih ang sikul nei nih ve kan duh vang ringawt te, khaw ṭhenawm neih loh ang sikul neih kan tum tlatnate a lo ni duh khawp mai. Heti hi ni lovin thiamna ngau ngau te, zirna ngau ngau te leh naupangin an ṭhatpui dan tur tak tak te ngaihtuah ila chu, kan buaina ṭhenkhat hi chu a ziaawm mai bakah kan hlawkpui zawk ngeiin a rinawm. Kan khaw sikul changtlung lo zeta a hming mai maia sikul kaltir ai chuan kan khaw ṭhenawma sikul changtlung leh, pangngai deuhva kan tu leh fate luhtir hi naupang tan a hlawk zawk tih te hi kan ngaihtuahnaah a lut ngai lem lo ni awm tak a ni.

Thingtlang khaw ṭhenkhat, Private sikul awm ve lohnaah zirtirtu hlawh tur khawtlangin ngaihtuah ngai thla tin mai se khawtlang hruaitu, zirtirtu hlawh ngaihtuahtu tan chuan thla hi a thar rang lutuk ngeiin a rinawm. Sorkar sikula zirtirtute hlawh chanve chanve pawh hlawh mang lova zirtir hna thawktu, zirtirtu ṭhahnemngai tak ni ta ila sorkar kuta sikul awmtir (provincialised) chu duhthusam ram thlenna ang hialin ngaih loh theih a ni bawk lo vang.

He khawvelah hian buaina zawng zawng hi a chinfel theih tlangpui a, a chinfelna awm lo (thihna te ang te) hi chu tawrh ngawt ngawt mai tur a ni. Mahse buaina chinfel dawn reng reng chuan buainain a huam china awmten eng emaw tal chân emaw, hlan emaw a ngai tih erawh hre hmasa ila. Engmah hlan ve lo leh hloh nei ve hauh lova mi dang nena inremna siam tum hi chu a fuh mawh em em a ni. Chutih mek lai chuan buaina chinfelna tur hian kan vaia hlawk zawk veka awm dan (win-win situation) a awm thei. Kan chinfelna thutlukna chuan kan vai atan hlawkna a thlen dawn tihna a ni.

Kan buai nachhan ṭhenkhat hi chu a awm lohna turah sikul kan dah ve tlat vang a ni. Kan khaw naupang nambarin a tlin miau loh chuan sikul hi hawn loh tur ni awm tak a ni a. Mahse, kan hawng lui tlat a, an dinhmun chingfel mang si lovin zirtirtu kha kan lo chhawr rei lutuk a. Kan buai ta a ni. Kan kawtkai ngeiah, kan khua ngeiah sikul nei nih kan duh a, kan nambar (population) in a tlin loh avangin a buaithlak ta a ni. Khaw ṭhenkhat hi chuan kan khaw sikul titawp ila, khaw ṭhenawm sikul changtlung deuhah fate kaltir dan hi ngaihtuah ila kan hlawk zawk ang. Kan khuaa tlin lo chung chung leh nambarin daih lo chung chunga sikul awmtir ve tlat ai chuan, khaw ṭhenawma sikul changtlung zawka an kal theihna tur lirthei ngaihtuah ila; kan khawtlang tan a ṭha zawk ang a, sorkar tan pawh chutianga lirthei ngaihtuah chu nasa takin a awlsamin a hlawk zawk ang.

Kan buaina hi hman aṭanga lo inṭan tawh a ni a, sikul leh zirtirtu hrang hrang harsatnate hi a inang lo nuai a. Mahse, a bul ber pakhat chu naupang tana ṭha tur ngaihtuahna aia Party hlawkna tur te, a thawktute hamṭhatna tur leh mimal induhsakna nena Education Department kan lo enkawl chiam mai kha a ni.

Zirtirtu lak danah politics kan khel a, zirtirtu dah dan leh sawn (posting & transfer) thuah politics kan khel a, sikul sak ṭhatah politics kan khel a, kawng hrang hranga naupang dinhmun aia kan duhdan kan ngaih pawimawh hnuah, Teachers Day-ah zirtirtu leh naupang pawimawhzia kan sawi leh chiam a. Thingtlang naupang sawmli sawmngain an tuar dawn tih hre reng chungin kan duhsak zawng mite chu an awmna tura kaltir lovin, Aizawla dah theitu nihte chu zahawmnaah kan ngai ni chek tur a ni.

Headmaster mawhphurhna chau ta lutuk leh zahawmna tlem tate hi vei a hun a. Personality leh thiamna lama fitness nei lo tana Headmaster nih theihna a inhawng reng ringawt mai te, result chungchanga Headmaster-in mawh a phur tlat lo maite hi a mak viau. Chu chauh ni lovin Inspection note te hi a la awm em? Chu'ng chuan ngaih pawimawh a hlawh em tih te pawh ngaihtuah tham fe a awm.

Hlawh tam zawk hlawh leh sorkar hnuaia thawh ngawr ngawr khel fe a ngai reng maite hi tihdanglam atan a duhawm. Tunah pawh Political Party pakhat chuan, ‘Kan sorkar chuan kan provincialised vek ang,’ tih ang deuhvin an han sawi leh mai a. An tih leh theih loh pawhin a ṭha lo va, an tih tak tak pawhin a ṭha chiah lo. A pawisa lam leh inenkawlna lam ruahman fumfe si lova sorkarin sikul lak vak vak hi kan ṭhatpui lo thei viau a ni. Tun dinhmuna kan buaina tam tak pawh hi tute sulhnu dik lo emaw vang a ni thui hle. Harsatna hi amah ngawta lo piang a ni lo.

Kan Education hi chu a enkawltu tan hahthlak tak a nih laiin huaisen taka hma lak loh chuan siamṭhat huphurhawm tak a ni — Education chungchanga kan lo tih ṭhin dan kan inrochun hi a manganthlak lam hret a ni tlat.